Chương 50 mở bằng bốn chữ xuất sinh nhập tử, rồi chia người đời thành mấy loại theo đường sống, đường chết, và nói nhiều người đang sống mà tự đi vào chỗ chết là vì lo cho sự sống quá dày. Phần sau nói về người khéo giữ sự sống, đi đường không gặp hổ, vào trận không bị binh khí phạm tới. Con số mười có ba là chỗ các nhà chú giải hiểu khác nhau nhiều nhất trong chương.
Nguyên văn
出生入死。 生之徒,十有三;死之徒,十有三;人之生,動之死地,亦十有三。夫何故?以其生生之厚。蓋聞善攝生者,陸行不遇兕虎,入軍不被甲兵;兕無所投其角,虎無所措其爪,兵無所容其刃。夫何故?以其無死地。
Phiên âm
Xuất sinh nhập tử. Sinh chi đồ, thập hữu tam; tử chi đồ, thập hữu tam; nhân chi sinh, động chi tử địa, diệc thập hữu tam. Phù hà cố? Dĩ kỳ sinh sinh chi hậu. Cái văn thiện nhiếp sinh giả, lục hành bất ngộ hủy hổ, nhập quân bất bị giáp binh; hủy vô sở đầu kỳ giác, hổ vô sở thố kỳ trảo, binh vô sở dung kỳ nhận. Phù hà cố? Dĩ kỳ vô tử địa.
Dịch nghĩa
Ra là sống, vào là chết. Những người thuộc đường sống, mười phần có ba; những người thuộc đường chết, mười phần có ba; người đang sống mà động vào chỗ chết, cũng mười phần có ba. Vì cớ gì? Vì họ lo sống quá dày. Từng nghe người khéo giữ sự sống thì đi đường bộ không gặp tê giác và hổ, vào quân ngũ không mặc giáp cầm binh; tê giác không có chỗ đâm sừng, hổ không có chỗ đặt vuốt, binh khí không có chỗ cắm lưỡi. Vì cớ gì? Vì người ấy không có chỗ chết.
Chú thích
出生入死 (xuất sinh nhập tử). Vương Bật chú: «出生地,入死地» (xuất sinh địa, nhập tử địa), ra khỏi đất sống, vào đất chết. Lời chú biến bốn chữ thành hai vùng đất, và đời người là đi từ vùng này sang vùng kia. Có nhà chú hiểu khác: ra đời là sống, vào đất là chết; Hàn Phi Tử, thiên Giải Lão, cũng giảng câu này theo lẽ người ta sinh ra rồi chết đi.
生之徒,十有三;死之徒,十有三 (sinh chi đồ, thập hữu tam; tử chi đồ, thập hữu tam). 徒 (đồ) là bọn, loại người cùng một lối. 十有三 (thập hữu tam) có hai cách đọc. Vương Bật chú: «十有三,猶云十分有三分» (thập hữu tam, do vân thập phân hữu tam phân), mười có ba cũng như nói mười phần có ba phần. Theo đó, ba phần theo đường sống, ba phần theo đường chết, ba phần đang sống mà tự đi vào chỗ chết; nhiều nhà chú suy thêm rằng phần còn lại là người khéo giữ sự sống nói ở dưới, dù kinh văn không nói rõ. Cách đọc thứ hai lấy thập hữu tam là mười ba: Hàn Phi Tử, thiên Giải Lão, giảng đó là bốn chi và chín khiếu trên thân người, Hà Thượng Công cũng giảng là chín khiếu và bốn quan. Theo cách này, chính những bộ phận nuôi sự sống, khi dùng quá độ, lại đưa người tới chỗ chết.
人之生,動之死地 (nhân chi sinh, động chi tử địa). 動 (động) là cử động, xê dịch; 之 (chi) ở đây là đi tới. Người đang sống mà mỗi cử động lại đưa mình về phía đất chết.
以其生生之厚 (dĩ kỳ sinh sinh chi hậu). 生生 (sinh sinh) là lo cho cái sống, nuôi cái sống; 厚 (hậu) là dày. Vương Bật chú: «而民生生之厚,更之無生之地焉» (nhi dân sinh sinh chi hậu, canh chi vô sinh chi địa yên), dân lo sống quá dày nên lại chuyển sang đất không có sống; «善攝生者無以生為生,故無死地也» (thiện nhiếp sinh giả vô dĩ sinh vi sinh, cố vô tử địa dã), người khéo giữ sự sống không lấy cái sống làm điều phải lo giữ, nên không có chỗ chết. Chương 75 có câu cùng ý: 民之輕死,以其求生之厚 (dân chi khinh tử, dĩ kỳ cầu sinh chi hậu), dân coi nhẹ cái chết vì cầu sống quá dày.
蓋聞善攝生者,陸行不遇兕虎,入軍不被甲兵 (cái văn thiện nhiếp sinh giả, lục hành bất ngộ hủy hổ, nhập quân bất bị giáp binh). 蓋聞 (cái văn) là từng nghe rằng, cho thấy đây là điều truyền lại. 攝 (nhiếp) là thu giữ; 攝生 (nhiếp sinh) là giữ gìn sự sống. 兕 (hủy) là loài thú giống trâu, một sừng, thường dịch là tê giác. 不被甲兵 (bất bị giáp binh) có thể hiểu là không phải mặc giáp cầm binh, cũng có thể hiểu là không bị binh khí làm hại; Vương Bật không chú riêng chữ này.
兕無所投其角,虎無所措其爪,兵無所容其刃 (hủy vô sở đầu kỳ giác, hổ vô sở thố kỳ trảo, binh vô sở dung kỳ nhận). 措 (thố) là đặt; 刃 (nhận) là lưỡi dao. Vương Bật giảng: cái hại trong đồ dùng không gì hơn binh khí, cái hại trong loài thú không gì hơn tê giác và hổ, vậy mà chúng không có chỗ để ra tay, «斯誠不以欲累其身者也» (tư thành bất dĩ dục lụy kỳ thân giả dã), ấy thật là người không để lòng muốn làm lụy đến thân.
以其無死地 (dĩ kỳ vô tử địa). Đoạn cuối lời chú Vương Bật kể một thí dụ. Loài rắn ở vực coi vực sâu là còn cạn nên đào hang dưới đáy, loài chim ưng chim cắt coi núi là còn thấp nên làm tổ trên đỉnh; tên có dây không bắn tới, lưới không giăng tới, có thể gọi là ở chỗ không có chết. Thế mà «然而卒以甘餌,乃入於無生之地» (nhiên nhi tốt dĩ cam nhĩ, nãi nhập ư vô sinh chi địa), rốt cuộc vì miếng mồi ngon mà vào đất không có sống. Ông kết: «故物茍不以求離其本,不以欲渝其真» (cố vật cẩu bất dĩ cầu ly kỳ bản, bất dĩ dục du kỳ chân), cho nên vật nếu không vì cầu cạnh mà lìa gốc, không vì ham muốn mà đổi cái thật, thì vào trận không bị hại, đi đường không bị phạm.
Lời bàn
Kinh văn chương này có phần nghe như nói về phép hộ thân, và đời sau quả có những người đọc theo lối thần bí, cho rằng người đắc đạo thì đao kiếm, thú dữ không làm hại được. Lời chú của Vương Bật không đi theo lối ấy. Ông giảng chỗ chết là chỗ do lòng muốn mở ra, và người không có chỗ chết là người không để lòng muốn kéo mình rời khỏi gốc. Thí dụ con vật đào hang sâu, làm tổ cao rồi chết vì miếng mồi là chỗ rõ nhất của cách đọc này: con vật đã phòng bị đủ đường mà vẫn mất mạng vì miếng ăn.
Câu sinh sinh chi hậu nối chương 50 với nhiều chương khác. Chương 7 nói bậc thánh 外其身而身存 (ngoại kỳ thân nhi thân tồn), để thân ra ngoài mà thân lại còn. Chương 13 nói ta có cái lo lớn là vì ta có thân. Chương 44 vừa hỏi thân với của cái nào trọng hơn. Ở chương 50, cái lo cho thân bị đẩy tới chỗ cùng của nó: lo quá dày thì chính sự lo ấy thành đường vào chỗ chết.
Câu kết lời chú của Vương Bật nhắc tới đứa trẻ thơ, 赤子 (xích tử), như một khuôn mẫu đáng tin. Chương 55 sẽ tả người có đức dày như đứa trẻ mới sinh, ong rắn không chích, thú dữ không vồ, chim dữ không quắp. Vương Bật đọc trước chương ấy khi chú chương 50, coi người khéo giữ sự sống và đứa trẻ thơ là cùng một loại: không cầu, không muốn, nên không có chỗ cho vật hại tới.
Về con số mười có ba, cách đọc của Vương Bật và cách đọc của Hàn Phi, Hà Thượng Công đều có người theo cho tới nay. Cách đọc mười phần có ba giữ được thế song song của ba vế, cách đọc mười ba bộ phận thân người thì gắn chặt hơn với chữ sinh sinh chi hậu; kinh văn không đủ để phân xử giữa hai bên.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 49
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 51
- Dẫn nhập