Chương 49 nói về lòng của người cầm quyền. Bậc thánh không mang sẵn một lòng riêng, lấy lòng trăm họ làm lòng mình, đối xử lành và tin với mọi người, thu mình lại trong thiên hạ. Lời chú của Vương Bật ở chương này thuộc loại dài nhất trong toàn bộ sách chú của ông, gần như một bài luận về cái hại của việc người trên đem trí sáng ra soi xét kẻ dưới.
Nguyên văn
聖人無常心,以百姓心為心。 善者,吾善之;不善者,吾亦善之, 德善。 信者,吾信之;不信者,吾亦信之,德信。聖人在天下歙歙,為天下渾其心, 百姓皆注其耳目, 聖人皆孩之。
Phiên âm
Thánh nhân vô thường tâm, dĩ bách tính tâm vi tâm. Thiện giả, ngô thiện chi; bất thiện giả, ngô diệc thiện chi, Đức thiện. Tín giả, ngô tín chi; bất tín giả, ngô diệc tín chi, đức tín. Thánh nhân tại thiên hạ hấp hấp, vị thiên hạ hồn kỳ tâm, Bách tính giai chú kỳ nhĩ mục, Thánh nhân giai hài chi.
Dịch nghĩa
Bậc thánh không có lòng cố định, lấy lòng trăm họ làm lòng mình. Người lành, ta đối lành; người không lành, ta cũng đối lành; thế là được cái lành. Người tin được, ta tin; người không tin được, ta cũng tin; thế là được cái tin. Bậc thánh ở trong thiên hạ thì thu liễm, vì thiên hạ mà giữ lòng mình hồn hậu. Trăm họ đều dồn tai mắt, bậc thánh đều coi họ như con trẻ.
Chú thích
聖人無常心,以百姓心為心 (thánh nhân vô thường tâm, dĩ bách tính tâm vi tâm). 常心 (thường tâm) là lòng cố định, một khuôn đã định sẵn. Vương Bật chú: «動常因也» (động thường nhân dã), động thì luôn theo cái sẵn có. Theo các bản hiệu thích, bản lụa Mã Vương Đôi (bản Ất) chép câu đầu là 聖人恆無心 (thánh nhân hằng vô tâm), bậc thánh thường không có lòng riêng. Bản này nhấn vào chỗ không có ý riêng, bản truyền thế nhấn vào chỗ không cố định; hai ý không xa nhau.
善者,吾善之;不善者,吾亦善之 (thiện giả, ngô thiện chi; bất thiện giả, ngô diệc thiện chi). Vương Bật chú: «各因其用則善不失也» (các nhân kỳ dụng tắc thiện bất thất dã), theo chỗ dùng được của mỗi người thì cái lành không mất.
德善 (đức thiện). Vương Bật chú: «無棄人也» (vô khí nhân dã), không bỏ ai. Lời chú lấy ý chương 27: 常善救人,故無棄人 (thường thiện cứu nhân, cố vô khí nhân), thường khéo cứu người nên không có người bị bỏ. Chữ 德 (đức) ở đây và trong cụm 德信 (đức tín) được nhiều bản chép là 得 (đắc), được; đọc theo chữ đắc thì câu nói kết quả: đối lành với mọi người thì được cái lành. Đọc theo chữ đức thì câu nói về đức của bậc thánh vốn là lành, là tin.
信者,吾信之;不信者,吾亦信之 (tín giả, ngô tín chi; bất tín giả, ngô diệc tín chi). Câu này song song với câu trên. Vương Bật không chú riêng.
聖人在天下歙歙,為天下渾其心 (thánh nhân tại thiên hạ hấp hấp, vị thiên hạ hồn kỳ tâm). 歙 (hấp) là thu vào, khép lại; 渾 (hồn) là hỗn hợp, chưa phân tách. Vương Bật giảng hai chữ này trong đoạn chú dài cuối chương: hấp hấp là «心無所主也» (tâm vô sở chủ dã), lòng không chủ vào điều gì; hồn tâm là «意無所適莫也» (ý vô sở thích mạc dã), ý không nghiêng theo bên nào, cũng không gạt bên nào.
百姓皆注其耳目 (bách tính giai chú kỳ nhĩ mục). 注 (chú) là dồn vào. Bản chép đang dùng đặt lời chú «各用聰明» (các dụng thông minh), ai nấy dùng tai mắt của mình, sau dòng trước, nhưng xét nội dung thì lời chú ấy giảng câu này. Có người hiểu trăm họ dồn tai mắt về người trên để dò ý; theo Vương Bật thì là ai cũng được dùng hết tai mắt của mình.
聖人皆孩之 (thánh nhân giai hài chi). 孩 (hài) là trẻ nhỏ, dùng như động từ. Vương Bật chú: «皆使和而無欲,如嬰兒也» (giai sử hòa nhi vô dục, như anh nhi dã), đều khiến họ hòa và không ham muốn, như trẻ sơ sinh.
Lời bàn
Phần lớn lời chú dài của Vương Bật dồn vào câu cuối. Ông mở bằng mấy chữ lấy từ Hệ từ hạ: «天地設位,聖人成能,人謀鬼謀,百姓與能» (thiên địa thiết vị, thánh nhân thành năng, nhân mưu quỷ mưu, bách tính dữ năng), trời đất đặt ngôi, bậc thánh làm nên tài năng, người tính quỷ tính, trăm họ cùng góp sức. Từ đó ông nói người trên chỉ cần để ai có tài thì dùng tài, ai có của thì góp của, và vì thế có thể «冕旒充目而不懼於欺,黈纊塞耳而無戚於慢» (miện lưu sung mục nhi bất cụ ư khi, thẩu khoáng tắc nhĩ nhi vô thích ư mạn), tua mũ miện che mắt mà không sợ bị lừa, bông vàng nút tai mà không lo bị khinh.
Đoạn giữa là chỗ lập luận chặt nhất. Vương Bật viết: «夫以明察物,物亦競以其明應之» (phù dĩ minh sát vật, vật diệc cạnh dĩ kỳ minh ứng chi), lấy cái sáng soi xét người thì người cũng đua nhau lấy cái sáng của họ đáp lại; lấy lòng không tin mà xét thì người cũng lấy lòng không tin đáp lại. Ông nói tiếp: «在智則人與之訟,在力則人與之爭» (tại trí tắc nhân dữ chi tụng, tại lực tắc nhân dữ chi tranh), đứng ở chỗ trí thì người ta kiện cãi với mình, đứng ở chỗ sức thì người ta tranh với mình; và người trên khi ấy «以一敵人,而人以千萬敵己» (dĩ nhất địch nhân, nhi nhân dĩ thiên vạn địch kỷ), lấy một mình địch với người, còn người lấy nghìn vạn địch với mình. Nếu thêm lưới luật, thêm hình phạt, thì «萬物失其自然,百姓喪其手足» (vạn vật thất kỳ tự nhiên, bách tính táng kỳ thủ túc), muôn vật mất cái tự nhiên, trăm họ không còn chỗ đặt tay chân.
Đọc qua lời chú ấy, câu đối lành với người không lành, tin người không đáng tin mang thêm một nghĩa về thế lực. Người trên mà soi xét thì người dưới phải che giấu, người trên không soi xét thì người dưới mới dám dùng cái thật của mình, chữ của Vương Bật là 用其情 (dụng kỳ tình). Ông kết lời chú bằng cảnh người nói thì nói điều mình biết, người làm thì làm điều mình làm được, và bậc thánh chỉ coi họ như con trẻ.
Chương 49 vì thế gần với chương 17, nơi bậc trị nước cao nhất chỉ được dân biết là có, và chương 58: 其政悶悶,其民淳淳;其政察察,其民缺缺 (kỳ chính muộn muộn, kỳ dân thuần thuần; kỳ chính sát sát, kỳ dân khuyết khuyết), chính sự mờ mịt thì dân thuần hậu, chính sự xét nét thì dân thiếu thốn. Chữ 察 (sát) là chữ Vương Bật dùng nhiều nhất trong lời chú chương 49.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 48
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 50
- Dẫn nhập