Chương 48 có hai phần. Phần đầu đối chiếu hai chiều của học và đạo, một chiều thêm và một chiều bớt, rồi nói bớt đến cùng thì tới vô vi mà không gì không làm. Phần sau đem lẽ ấy vào việc giữ thiên hạ. Câu vô vi nhi vô bất vi đã có ở chương 37, còn ý giữ thiên hạ bằng vô sự sẽ được nói lại ở chương 57.
Nguyên văn
為學日益, 為道日損。 損之又損,以至於無為。無為而無不為。 取天下常以無事, 及其有事, 不足以取天下。
Phiên âm
Vi học nhật ích, Vi đạo nhật tổn. Tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi. Vô vi nhi vô bất vi. Thủ thiên hạ thường dĩ vô sự, Cập kỳ hữu sự, Bất túc dĩ thủ thiên hạ.
Dịch nghĩa
Làm việc học thì mỗi ngày thêm, làm việc đạo thì mỗi ngày bớt. Bớt rồi lại bớt, cho tới chỗ vô vi. Vô vi mà không có gì không làm. Giữ được thiên hạ thường là nhờ không bày việc; đến khi bày việc ra thì không đủ để giữ thiên hạ.
Chú thích
為學日益 (vi học nhật ích). 為 (vi) là làm, theo đuổi; 益 (ích) là thêm. Vương Bật chú: «務欲進其所能,益其所習» (vụ dục tiến kỳ sở năng, ích kỳ sở tập), chăm lo tiến thêm cái mình đã có thể làm, thêm cái mình đã quen. Lời chú tả việc học như một sự tích lũy, không kèm lời chê. Chữ 學 (học) ở thời này thường chỉ việc học điển chương, lễ nhạc, những điều ghi chép và truyền dạy được.
為道日損 (vi đạo nhật tổn). 損 (tổn) là bớt. Vương Bật chú: «務欲反虛無也» (vụ dục phản hư vô dã), chăm lo trở về chỗ hư vô. Chữ 反 (phản) trong lời chú là chữ của câu 反者道之動 (phản giả đạo chi động) ở chương 40: việc đạo đi theo chiều trở về. Kinh văn không nói bớt cái gì. Suy từ các chương khác thì đó là tư dục, như câu 少私寡欲 (thiểu tư quả dục) ở chương 19, và những điều tự chồng thêm lên mình để tỏ ra có tài, có công.
損之又損,以至於無為。無為而無不為 (tổn chi hựu tổn, dĩ chí ư vô vi. Vô vi nhi vô bất vi). 又 (hựu) là lại nữa, cho thấy việc bớt có nhiều lớp. Vương Bật chú: «有為則有所失,故無為乃無所不為也» (hữu vi tắc hữu sở thất, cố vô vi nãi vô sở bất vi dã), có làm thì có chỗ để mất, cho nên vô vi mới là không gì không làm. Theo lời chú, mỗi việc làm theo ý riêng là chọn một hướng và bỏ các hướng khác; không tự đặt hướng thì không bỏ sót hướng nào.
Trang Tử, thiên Tri Bắc Du, dẫn gần nguyên đoạn này: 為道者日損,損之又損之以至於無為,無為而無不為也 (vi đạo giả nhật tổn, tổn chi hựu tổn chi dĩ chí ư vô vi, vô vi nhi vô bất vi dã). Thiên Đại Tông Sư có đoạn Nhan Hồi ba lần đến thưa với Khổng Tử: lần đầu nói đã quên nhân nghĩa, lần sau nói đã quên lễ nhạc, lần cuối nói đã 坐忘 (tọa vong), ngồi mà quên hết, lìa hình bỏ trí, thông với đại đạo; đến đấy Khổng Tử xin được theo sau. Trang Tử mượn hai nhân vật này để nói ý của mình, và trình tự quên dần từng lớp trong đoạn ấy thường được các nhà chú dẫn cạnh câu tổn chi hựu tổn. Sách Hoài Nam Tử chép một chuyện tương tự nhưng thứ tự quên nhân nghĩa và lễ nhạc đảo lại.
取天下常以無事 (thủ thiên hạ thường dĩ vô sự). 取 (thủ) nghĩa đen là lấy. Hà Thượng Công giảng 取 (thủ) là trị, nên câu này là trị thiên hạ; có người hiểu là được lòng thiên hạ. 無事 (vô sự) là không bày việc, không đặt thêm lệnh, không gây xáo động. Vương Bật chú: «動常因也» (động thường nhân dã), khi động thì luôn theo cái sẵn có.
及其有事 (cập kỳ hữu sự). Vương Bật chú: «自己造也» (tự kỷ tạo dã), tự mình bày đặt ra.
不足以取天下 (bất túc dĩ thủ thiên hạ). Vương Bật chú: «失統本也» (thất thống bản dã), mất cái gốc để thống lĩnh. Ba lời chú ngắn này ghép lại thành một mạch: người giữ thiên hạ thì động theo cái sẵn có; khi đã tự bày việc theo ý mình thì mất cái gốc, nên không đủ sức giữ thiên hạ.
Lời bàn
Hai câu đầu chương đối nhau từng chữ: vi học với vi đạo, nhật ích với nhật tổn. Kinh văn không nói học là sai. Lời chú của Vương Bật cũng giữ thái độ ấy, chỉ tả học là tiến cái sở năng, thêm cái sở tập. Chỗ phân biệt nằm ở hướng đi: học đi tới, đạo đi về. Chương 20 mở bằng câu 絕學無憂 (tuyệt học vô ưu), bỏ học thì không lo, nên có người đọc chương 48 theo hướng bài xích việc học; nhưng ở chương 48, hai việc được đặt song song, không có lời nào bảo bỏ việc này để lấy việc kia.
Chữ 無不為 (vô bất vi) là chỗ cho thấy vô vi trong sách này không có nghĩa là ngồi yên. Vương Bật chú bằng chữ 失 (thất): cái bị trừ đi là chỗ mất mát do tự đặt hướng riêng. Cách giảng này nhất quán với lời ông chú chương 37 và chương 38, nơi vô vi luôn được hiểu là thuận theo tự nhiên của vật.
Phần sau chương đưa lẽ ấy vào việc trị nước. Chương 57 sẽ nói rõ hơn: 以正治國,以奇用兵,以無事取天下 (dĩ chính trị quốc, dĩ kỳ dụng binh, dĩ vô sự thủ thiên hạ), lấy chính để trị nước, lấy kỳ để dùng binh, lấy không bày việc để giữ thiên hạ, rồi kể ra những điều cấm kỵ, khí giới, pháp lệnh càng nhiều thì dân càng nghèo, càng loạn. Ba lời chú ngắn của Vương Bật ở chương 48, với các chữ 因 (nhân), 造 (tạo), 統本 (thống bản), là bản tóm tắt cho lối trị ấy.
Đọc liền chương 47 và 48 thì thấy hai chương cùng một hướng. Chương 47 nói về cái biết không cần đi xa, chương 48 nói về việc làm không cần bày thêm, và câu bất vi nhi thành cuối chương 47 được chương 48 giảng rộng ra.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 47
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 49
- Dẫn nhập