Chương 44 mở bằng ba câu hỏi cùng một khuôn, mỗi câu đặt thân người bên cạnh một thứ ở ngoài thân. Hai câu sau là phần đáp: yêu quá thì hao lớn, chứa nhiều thì mất nặng, biết đủ biết dừng thì lâu dài. Chủ đề này đã có ở chương 9 và chương 13, và sẽ được nói tiếp ở chương 46.
Nguyên văn
名與身孰親? 身與貨孰多? 得與亡孰病? 是故甚愛必大費,多藏必厚亡, 知足不辱,知止不殆,可以長久。
Phiên âm
Danh dữ thân thục thân? Thân dữ hóa thục đa? Đắc dữ vong thục bệnh? Thị cố thậm ái tất đại phí, đa tàng tất hậu vong, Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi, khả dĩ trường cửu.
Dịch nghĩa
Danh với thân, cái nào gần gũi hơn? Thân với của, cái nào đáng trọng hơn? Được với mất, cái nào là hại? Cho nên ham quá tất hao tổn lớn, chứa nhiều tất mất mát nặng. Biết đủ thì không nhục, biết dừng thì không nguy, có thể được lâu dài.
Chú thích
名與身孰親 (danh dữ thân thục thân). 孰 (thục) là cái nào, ai. 親 (thân) là gần gũi, thiết thân; chữ này khác chữ 身 (thân) là thân mình, dù cùng đọc là thân. Vương Bật chú: «尚名好高,其身必疏» (thượng danh hiếu cao, kỳ thân tất sơ), chuộng danh, thích ngôi cao thì thân mình tất bị xa lạt. Chữ 疏 (sơ) trong lời chú đối với chữ 親 (thân) trong kinh văn: cái danh được kéo lại gần thì cái thân bị đẩy ra xa.
身與貨孰多 (thân dữ hóa thục đa). 貨 (hóa) là của cải. 多 (đa) ở đây có nghĩa là đáng kể hơn, trọng hơn. Vương Bật chú: «貪貨無厭,其身必少» (tham hóa vô yếm, kỳ thân tất thiểu), tham của không chán thì thân tất bị xem nhẹ. Ông dùng chữ 少 (thiểu) để đáp lại chữ 多 (đa) của kinh, cùng một cách đối chữ như ở câu trên.
Trang Tử, thiên Nhượng Vương, có một thí dụ cùng ý: nếu có người lấy viên ngọc của Tùy hầu làm đạn bắn con chim sẻ trên vách núi cao nghìn nhận thì đời tất cười, vì thứ đem dùng thì nặng mà thứ muốn được thì nhẹ; mà sự sống lại còn nặng hơn ngọc Tùy hầu.
得與亡孰病 (đắc dữ vong thục bệnh). 亡 (vong) là mất; 病 (bệnh) là điều có hại. Vương Bật chú: «得多利而亡其身,何者為病也» (đắc đa lợi nhi vong kỳ thân, hà giả vi bệnh dã), được nhiều lợi mà mất thân mình, thì cái nào là hại? Theo lời chú, được và mất ở đây gắn với hai câu trên: được là được danh, được của; mất là mất thân. Câu hỏi vì thế có sẵn đáp án, và đáp án đi ngược thường tình: chính cái được mới là bệnh. Có nhà chú đọc rộng hơn, cho rằng câu này hỏi chung về được và mất, nhưng cách đọc của Vương Bật bám sát mạch ba câu hơn.
是故甚愛必大費,多藏必厚亡 (thị cố thậm ái tất đại phí, đa tàng tất hậu vong). 甚愛 (thậm ái) là ham quá, đối tượng là danh và của vừa nói. 費 (phí) là hao tốn; 藏 (tàng) là cất giữ; 厚亡 (hậu vong) là mất nhiều. Vương Bật chú: «甚愛不與物通,多藏不與物散» (thậm ái bất dữ vật thông, đa tàng bất dữ vật tán), ham quá thì không cùng vật lưu thông, chứa nhiều thì không cùng vật phân tán; rồi «求之者多,攻之者眾,為物所病,故大費厚亡也» (cầu chi giả đa, công chi giả chúng, vi vật sở bệnh, cố đại phí hậu vong dã), người tìm đến xin thì nhiều, kẻ nhắm vào đánh thì đông, bị vật làm khổ, nên hao lớn mất nặng. Lời chú giảng câu kinh bằng lẽ thế lực: của bị giữ chặt một chỗ thì gây ra tranh đoạt, và người giữ phải tiêu hao để chống đỡ. Hà Thượng Công giảng chữ đa tàng cụ thể hơn: lúc sống chứa trong kho thì lo bị cướp, lúc chết chôn theo trong mộ thì lo bị đào.
知足不辱,知止不殆,可以長久 (tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi, khả dĩ trường cửu). 辱 (nhục) là bị làm nhục, bị bẽ mặt; 殆 (đãi) là nguy. Hai vế này đã có mầm ở các chương trước: chương 32 có 知止可以不殆 (tri chỉ khả dĩ bất đãi), chương 33 có 知足者富 (tri túc giả phú). Tri túc nói về cái đã có, tri chỉ nói về việc đang theo đuổi. Vương Bật không chú câu này. 長 (trường) ở đây đọc là trường, nghĩa là lâu.
Lời bàn
Ba câu hỏi đầu chương không cần câu trả lời, vì trên lý thì ai cũng biết thân gần hơn danh, quý hơn của. Lời chú của Vương Bật cho thấy ông hiểu điều Lão Tử muốn chỉ ra nằm ở chỗ khác: người ta biết như thế mà vẫn kéo danh lại gần, vẫn xem của là nhiều, và lúc ấy thân thành sơ, thành thiểu. Ông chú hai câu đầu bằng hai chữ đối với chữ của kinh, nên lời chú đọc lên như phần đáp đã viết sẵn bên cạnh phần hỏi.
Lời chú câu thậm ái là đoạn có nhiều lý lẽ nhất trong chương. Vương Bật không nói ham muốn là xấu theo nghĩa đạo đức; ông nói về hệ quả. Thứ gì không cho lưu thông thì thành chỗ người ta nhắm tới, và người giữ nó bị chính nó làm khổ. Ý này gần với chương 9: 金玉滿堂,莫之能守 (kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ), vàng ngọc đầy nhà, không ai giữ nổi. Chương 3 cũng có câu 不貴難得之貨 (bất quý nan đắc chi hóa), không quý của khó được, mà Vương Bật ở đó giảng rằng quý của quá mức thì kẻ tham đua nhau tìm tới, đến liều mạng mà trộm.
Câu cuối gắn tri túc, tri chỉ với 長久 (trường cửu). Trong Đạo Đức Kinh, chữ cửu thường đi với cái gì thuận đạo: chương 7 nói trời đất được lâu dài vì không tự sinh, chương 16 nói biết thường thì 沒身不殆 (một thân bất đãi), trọn đời không nguy. Chương 44 đưa ý ấy về tầm một đời người, và chương 46 ngay sau sẽ nói ngược lại rằng tai họa không gì lớn hơn không biết đủ.
Chương 13 có câu quý thân mình như quý thiên hạ thì mới có thể giao thiên hạ cho người ấy. Đặt cạnh chương 44, hai chương cùng lấy thân làm chỗ đứng, nhưng chương 13 nói với người cầm quyền, còn chương 44 hỏi chung, ai đọc cũng có thể tự đặt mình vào.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 43
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 45
- Dẫn nhập