Chương 45 nối tiếp khuôn câu của chương 41: một phẩm chất đến mức lớn thì bề ngoài trông như điều ngược với nó. Ở đây có thêm vế nói về công dụng, rằng cái trông như thiếu ấy dùng mãi không hỏng. Câu cuối chuyển sang chuyện động và tĩnh, lấy thanh tĩnh làm chuẩn cho thiên hạ.
Nguyên văn
大成若缺,其用不弊。 大盈若沖,其用不窮。 大直若屈,其用不居。 大巧若拙,其用不輟。 大辯若訥,其用不差。 躁勝寒,靜勝熱。清靜為天下正。
Phiên âm
Đại thành nhược khuyết, kỳ dụng bất tệ. Đại doanh nhược xung, kỳ dụng bất cùng. Đại trực nhược khuất, kỳ dụng bất cư. Đại xảo nhược chuyết, kỳ dụng bất xuyết. Đại biện nhược nột, kỳ dụng bất sai. Táo thắng hàn, tĩnh thắng nhiệt. Thanh tĩnh vi thiên hạ chính.
Dịch nghĩa
Thành tựu lớn thì như còn khuyết, mà dùng không hư hỏng. Đầy lớn thì như trống rỗng, mà dùng không cạn. Thẳng lớn thì như cong, mà dùng không ngưng trệ. Khéo lớn thì như vụng, mà dùng không dứt. Biện lớn thì như ấp úng, mà dùng không sai. Động thắng được lạnh, tĩnh thắng được nóng. Trong lặng và yên tĩnh là chuẩn mực của thiên hạ.
Chú thích
大成若缺,其用不弊 (đại thành nhược khuyết, kỳ dụng bất tệ). 缺 (khuyết) là sứt mẻ, chưa trọn; 弊 (tệ) là cũ nát, hư hỏng. Vương Bật chú: «隨物而成,不為一象,故若缺也» (tùy vật nhi thành, bất vi nhất tượng, cố nhược khuyết dã), theo vật mà làm cho thành, không thành một hình tượng riêng, nên trông như khuyết. Lời chú này cùng một lẽ với lời chú chương 41 về đại tượng vô hình: cái đã thành một hình thì chỉ là một hình.
大盈若沖,其用不窮 (đại doanh nhược xung, kỳ dụng bất cùng). 盈 (doanh) là đầy; 沖 (xung) là trống, chữ đã gặp ở chương 4; 窮 (cùng) là cạn kiệt. Vương Bật chú: «大盈充足,隨物而與,無所愛矜,故若沖也» (đại doanh sung túc, tùy vật nhi dữ, vô sở ái căng, cố nhược xung dã), cái đầy lớn thì sung túc, theo vật mà cho, không tiếc giữ, không khoe khoang, nên trông như trống.
大直若屈 (đại trực nhược khuất). 屈 (khuất) là cong, co lại. Vương Bật chú: «隨物而直,直不在一,故若屈也» (tùy vật nhi trực, trực bất tại nhất, cố nhược khuất dã), theo vật mà thẳng, cái thẳng không ở một chỗ, nên trông như cong. Chương 58 có câu 直而不肆 (trực nhi bất tứ), thẳng mà không buông tuồng, cũng nói về cái thẳng không cứng nhắc.
大巧若拙 (đại xảo nhược chuyết). 拙 (chuyết) là vụng. Vương Bật chú: «大巧,因自然以成器,不造為異端,故若拙也» (đại xảo, nhân tự nhiên dĩ thành khí, bất tạo vi dị đoan, cố nhược chuyết dã), khéo lớn là theo tự nhiên mà làm nên đồ dùng, không bày đặt điều khác lạ, nên trông như vụng. Trang Tử, thiên Khư Khiếp, dẫn câu này sau đoạn nói phải bẻ ngón tay người thợ khéo Công Thùy thì người trong thiên hạ mới có cái khéo của mình; ý Trang Tử là bỏ cái khuôn khéo để người người noi theo.
大辯若訥 (đại biện nhược nột). 辯 (biện) là nói giỏi, biện luận; 訥 (nột) là chậm lời. Vương Bật chú: «大辯因物而言,己無所造,故若訥也» (đại biện nhân vật nhi ngôn, kỷ vô sở tạo, cố nhược nột dã), biện lớn theo vật mà nói, tự mình không đặt thêm điều gì, nên trông như vụng lời. Chương 81 nói 善者不辯 (thiện giả bất biện), người thiện không biện bác.
其用不居,其用不輟,其用不差 (kỳ dụng bất cư, kỳ dụng bất xuyết, kỳ dụng bất sai). Ba vế này có trong bản chép đang dùng, nhưng phần lớn các bản Vương Bật lưu hành chỉ có ba câu trơn 大直若屈,大巧若拙,大辯若訥 (đại trực nhược khuất, đại xảo nhược chuyết, đại biện nhược nột). Lời chú Vương Bật cũng chỉ giảng phần trông như, không giảng ba vế công dụng. Có thể ba vế này do người sau thêm vào cho đều với hai câu đầu, nhưng không có chứng cứ đủ để quyết. 輟 (xuyết) là thôi, dứt; 居 (cư) ở đây hiểu là đứng lại, ngưng trệ.
躁勝寒,靜勝熱 (táo thắng hàn, tĩnh thắng nhiệt). 躁 (táo) là động, xao động; 靜 (tĩnh) là yên. Đọc theo chữ thì đây là điều thấy hằng ngày: rét thì cử động cho ấm, nóng thì ngồi yên cho mát. Vương Bật chú: «躁罷然後勝寒,靜無為以勝熱» (táo bãi nhiên hậu thắng hàn, tĩnh vô vi dĩ thắng nhiệt). Chữ 罷 (bãi) có người hiểu là thôi, có người hiểu là mỏi mệt, nên vế trước của lời chú chưa rõ hẳn; vế sau thì nói tĩnh mà vô vi để thắng nóng. Có học giả hiện đại cho rằng câu kinh đã chép lệch và đề nghị đọc 靜勝躁,寒勝熱 (tĩnh thắng táo, hàn thắng nhiệt), để cả câu cùng dẫn về thanh tĩnh. Đó là đề nghị sửa văn bản, chưa được chấp nhận chung.
清靜為天下正 (thanh tĩnh vi thiên hạ chính). Vương Bật chú: «以此推之,則清靜為天下正也» (dĩ thử suy chi, tắc thanh tĩnh vi thiên hạ chính dã), suy từ đó thì trong lặng yên tĩnh là chuẩn của thiên hạ; và kết: «靜則全物之真,躁則犯物之性» (tĩnh tắc toàn vật chi chân, táo tắc phạm vật chi tính), tĩnh thì giữ trọn cái thật của vật, động thì phạm vào tính của vật, «故惟清靜,乃得如上諸大也» (cố duy thanh tĩnh, nãi đắc như thượng chư đại dã), cho nên chỉ có thanh tĩnh mới được như các cái lớn kể trên.
Lời bàn
Năm lời chú đầu của Vương Bật đều dùng một khuôn: 隨物 (tùy vật) hoặc 因物 (nhân vật), theo vật; rồi nói cái lớn ấy không tự đặt ra một hình riêng; rồi kết bằng chữ 故若 (cố nhược), nên trông như. Ông đọc năm cái lớn như năm dạng của cùng một thái độ: không lấy mình làm khuôn cho vật. Cái thành không thành một tượng, cái thẳng không thẳng ở một chỗ, lời biện không đặt thêm điều gì. Vì không đặt mình làm khuôn nên người ngoài thấy thiếu.
Câu kết của ông nối năm cái lớn ấy với thanh tĩnh. Theo lời chú, chỉ người tĩnh mới giữ được cái thật của vật, và chỉ người giữ được cái thật của vật mới theo vật được. Như vậy chương này có hai nửa mà một mạch: nửa trên nói về hình dáng của cái lớn, nửa dưới nói về chỗ cái lớn ấy sinh ra.
Đặt cạnh các chương khác, chữ 正 (chính) ở đây gần với chương 57: 我好靜,而民自正 (ngã hiếu tĩnh, nhi dân tự chính), ta ưa tĩnh mà dân tự ngay. Chương 26 có 靜為躁君 (tĩnh vi táo quân), tĩnh là chủ của động; chương 37 có 不欲以靜,天下將自定 (bất dục dĩ tĩnh, thiên hạ tương tự định), không ham muốn mà tĩnh thì thiên hạ tự yên. Cả bốn chương cùng đặt tĩnh vào vị trí của người cai trị.
Khuôn câu của nửa trên lặp lại chương 41 đến mức nhiều người đọc hai chương như một cặp. Chương 41 nói về đạo và đức, nhấn vào chỗ cái lớn không có hình; chương 45 nói về công dụng, nhấn vào chỗ cái lớn dùng không hết. Chỗ còn bỏ ngỏ là câu táo thắng hàn: giữ đúng chữ của bản Vương Bật thì phải chấp nhận một bước chuyển hơi đột ngột từ chuyện nóng lạnh sang chuyện thanh tĩnh, còn sửa chữ thì câu xuôi hơn nhưng lại đi xa văn bản.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 44
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 46
- Dẫn nhập