Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 43: Thiên hạ chi chí nhu

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 43 là một trong những chương ngắn của phần Đức kinh, chỉ ba câu. Câu đầu nêu một quan sát về cái mềm và cái cứng, câu giữa từ quan sát ấy rút ra cái ích của vô vi, câu cuối đặt vô vi cạnh lối dạy không lời và than rằng thiên hạ ít ai theo kịp. Chủ đề mềm yếu đã gặp ở chương 36 và sẽ trở lại ở chương 76, 78.

Nguyên văn

天下之至柔,馳騁天下之至堅。 無有入無間,吾是以知無為之有益。 不言之教,無為之益,天下希及之。

Phiên âm

Thiên hạ chi chí nhu, trì sính thiên hạ chi chí kiên. Vô hữu nhập vô gián, ngô thị dĩ tri vô vi chi hữu ích. Bất ngôn chi giáo, vô vi chi ích, thiên hạ hi cập chi.

Dịch nghĩa

Cái mềm nhất trong thiên hạ rong ruổi trên cái cứng nhất trong thiên hạ. Cái không có hình lọt vào chỗ không có kẽ hở; ta do đó mà biết vô vi là có ích. Lối dạy không dùng lời, cái ích của vô vi, trong thiên hạ ít ai theo kịp.

Chú thích

天下之至柔,馳騁天下之至堅 (thiên hạ chi chí nhu, trì sính thiên hạ chi chí kiên). 至 (chí) là đến mức cùng, chí nhu là mềm nhất, chí kiên là cứng nhất. 馳騁 (trì sính) vốn chỉ việc cho ngựa phi, sau dùng rộng ra là rong ruổi, tung hoành. Động từ Lão Tử chọn không mang ý đánh phá: cái mềm đi lại trên cái cứng như ngựa chạy trên đồng, cái cứng không cản được nó.

Vương Bật chú: «氣無所不入» (khí vô sở bất nhập), khí thì không chỗ nào không vào; và tiếp theo là một vế nói về nước. Vế sau trong bản này chép là 水無所不出於經 (thủy vô sở bất xuất ư kinh), ba chữ cuối khó đọc cho thông, nhiều khả năng có chỗ chép lệch; ý chung thì vẫn rõ là nước không chỗ nào không chảy qua. Như vậy Vương Bật lấy khí và nước làm hai thí dụ cho cái chí nhu. Hà Thượng Công cũng giảng chí nhu là nước, chí kiên là vàng đá.

無有入無間 (vô hữu nhập vô gián). 無有 (vô hữu) là cái không có hình chất; 無間 (vô gián) là chỗ liền khít, không có kẽ. Vật có hình muốn qua một bức vách thì phải tìm cửa; cái không hình thì vào được cả chỗ không có cửa. Có nhà chú hiểu vô hữu là chính đạo, cái không hình mà có mặt khắp nơi; có nhà hiểu là khí, nối liền với lời chú câu trên. Hai cách hiểu có thể dung nhau.

吾是以知無為之有益 (ngô thị dĩ tri vô vi chi hữu ích). Vương Bật chú cả câu này một mạch: «虛無柔弱,無所不通» (hư vô nhu nhược, vô sở bất thông), hư không và mềm yếu thì không đâu không thông; «無有不可窮» (vô hữu bất khả cùng), cái không hình thì không thể làm cho cùng kiệt; «至柔不可折» (chí nhu bất khả chiết), cái mềm nhất thì không thể bẻ gãy; «以此推之,故知無為之有益也» (dĩ thử suy chi, cố tri vô vi chi hữu ích dã), suy từ đó mà biết vô vi là có ích. Chữ 推 (suy) cho thấy Vương Bật đọc câu kinh như một phép suy: từ tính chất của vật mềm, vật rỗng, suy ra tính chất của lối hành xử giữ được mềm và rỗng. Chữ 知 (tri) của kinh văn cũng ủng hộ cách đọc ấy, vì nó nói đến một điều biết được nhờ nhìn vật.

不言之教 (bất ngôn chi giáo). Cụm này đã có ở chương 2: 是以聖人處無為之事,行不言之教 (thị dĩ thánh nhân xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo), bậc thánh ở trong việc vô vi, làm điều dạy không lời. Chương 43 lại đặt hai cụm ấy cạnh nhau, chỉ đổi chữ 事 (sự) thành chữ 益 (ích).

天下希及之 (thiên hạ hi cập chi). 希 (hi) là ít, hiếm; 及 (cập) là theo tới, với tới. Bản lụa Mã Vương Đôi chép câu này với chữ khác đôi chút nhưng ý không đổi. Vương Bật không chú câu này.

Lời bàn

Ba câu của chương 43 đi theo trình tự từ vật đến người. Câu đầu nói về vật: nước, khí, vàng đá. Câu giữa đưa ra một suy luận. Câu cuối nói về lối trị người và dạy người. Trình tự ấy cũng thấy ở chương 78, nơi Lão Tử mở bằng nước rồi kết bằng bậc vua chịu nhận cái nhơ nhuốc của cả nước. Câu mở chương ấy là 天下莫柔弱於水,而攻堅強者莫之能勝 (thiên hạ mạc nhu nhược ư thủy, nhi công kiên cường giả mạc chi năng thắng), trong thiên hạ không gì mềm yếu hơn nước, mà công phá cái cứng mạnh thì không gì hơn nó. Chương 36 có câu gọn hơn: 柔弱勝剛強 (nhu nhược thắng cương cường).

Chữ 益 (ích) trong chương này cần đọc cạnh chương 42 và chương 48. Chương 42 vừa nói vật có khi bớt mà thêm; chương 48 sẽ nói học thì ngày thêm, theo đạo thì ngày bớt. Vô vi chi ích là cái thêm sinh ra từ chỗ bớt việc. Lời chú Vương Bật ở chương 42 (càng nhiều càng xa, bớt thì gần lại) và ở chương 43 (cái mềm không gãy, cái rỗng không cạn) thuộc cùng một mạch lý giải.

Lối dạy không lời được nhắc ở chương 2, chương 43, và vang lại ở chương 56 với câu 知者不言 (tri giả bất ngôn). Các nhà chú thời sau thường hiểu bất ngôn chi giáo là bậc cai trị không dùng mệnh lệnh, hình pháp để uốn dân, mà để dân tự hóa theo cách mình ở và làm; chương 17 tả cảnh việc xong mà trăm họ đều nói tự nhiên như thế. Câu thiên hạ hi cập chi có thể đọc là lời than rằng người cầm quyền hiếm ai làm được như vậy, cũng có thể đọc là lời nói cái ích ấy không gì sánh kịp. Chữ 及 (cập) dung được cả hai nghĩa.

Hiểu theo nghĩa thứ nhất thì câu này gần với chương 70: 吾言甚易知,甚易行。天下莫能知,莫能行 (ngô ngôn thậm dị tri, thậm dị hành. Thiên hạ mạc năng tri, mạc năng hành), lời ta rất dễ hiểu, rất dễ làm, mà thiên hạ không ai hiểu được, không ai làm được.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Dương Hoàng Hân

Dương Hoàng Hân

Phó chủ nhiệm CLB Tử Vi Miền Bắc, Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốTướng PhápKinh dịch
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.