Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 42: Đạo sinh nhất

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 42 gồm ba đoạn mà thoạt nhìn khó thấy chỗ nối: một câu vũ trụ luận về đạo sinh một, hai, ba; một nhận xét về những tiếng tự xưng khiêm hạ của vương hầu; và một lời răn về kẻ cứng mạnh. Lời chú của Vương Bật cố gắng nối ba đoạn ấy bằng một mạch duy nhất là chữ 損 (tổn), bớt đi.

Nguyên văn

道生一,一生二,二生三,三生萬物。萬物負陰而抱陽,沖氣以為和。人之所惡,唯孤﹑寡﹑不穀,而王公以為稱。故物或損之而益,或益之而損。 人之所教,我亦教之。 強梁者不得其死,吾將以為教父。

Phiên âm

Đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật. Vạn vật phụ âm nhi bão dương, xung khí dĩ vi hòa. Nhân chi sở ố, duy cô, quả, bất cốc, nhi vương công dĩ vi xưng. Cố vật hoặc tổn chi nhi ích, hoặc ích chi nhi tổn. Nhân chi sở giáo, ngã diệc giáo chi. Cường lương giả bất đắc kỳ tử, ngô tương dĩ vi giáo phụ.

Dịch nghĩa

Đạo sinh một, một sinh hai, hai sinh ba, ba sinh muôn vật. Muôn vật cõng âm mà ôm dương, lấy khí xung hư làm hòa. Điều người ta ghét là cô, quả, bất cốc, thế mà vương công lại dùng làm tiếng tự xưng. Cho nên vật có khi bớt đi mà lại thêm, có khi thêm vào mà lại bớt. Điều người ta dạy nhau, ta cũng dạy. Kẻ cứng mạnh không được chết yên, ta sẽ lấy đó làm đầu mối của lời dạy.

Chú thích

道生一,一生二,二生三,三生萬物 (đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật). Kinh văn không nói một, hai, ba là gì, nên các nhà chú điền vào theo hai hướng lớn. Hướng thứ nhất, phổ biến từ đời Hán, đọc theo khí: một là nguyên khí, hai là âm dương, ba là khí hòa do âm dương giao nhau mà thành, hoặc là trời, đất, người. Câu kế ngay sau, nói về âm dương và khí hòa, là chỗ dựa của cách đọc này.

Vương Bật đọc theo hướng thứ hai, thiên về lý. Ông chú: «萬物萬形,其歸一也,何由致一,由於無也» (vạn vật vạn hình, kỳ quy nhất dã, hà do trí nhất, do ư vô dã), muôn vật muôn hình đều quy về một; do đâu mà đạt tới một? do không. Rồi: «由無乃一,一可謂無,已謂之一,豈得無言乎» (do vô nãi nhất, nhất khả vị vô, dĩ vị chi nhất, khởi đắc vô ngôn hồ), từ không mà có một, một có thể gọi là không; nhưng đã gọi nó là một thì sao lại không có lời? Tiếp đó: «有言有一,非二如何?有一有二,遂生乎三» (hữu ngôn hữu nhất, phi nhị như hà? Hữu nhất hữu nhị, toại sinh hồ tam), có lời và có một, chẳng phải là hai sao; có một có hai, bèn sinh ra ba. Lập luận này rõ ràng theo Trang Tử, thiên Tề vật luận, chỗ viết 一與言為二,二與一為三 (nhất dữ ngôn vi nhị, nhị dữ nhất vi tam), một với lời nói về nó thành hai, hai với một thành ba. Theo Vương Bật, các con số ở đây đếm những lớp gọi tên chồng lên cái không ban đầu, và ông dừng ở đó: «從無之有,數盡乎斯,過此以往,非道之流» (tòng vô chi hữu, số tận hồ tư, quá thử dĩ vãng, phi đạo chi lưu), từ không sang có, số đến đây là hết; quá nữa thì không còn thuộc dòng của đạo.

萬物負陰而抱陽,沖氣以為和 (vạn vật phụ âm nhi bão dương, xung khí dĩ vi hòa). 負 (phụ) là cõng trên lưng, 抱 (bão) là ôm trước ngực. 沖 (xung) là trống rỗng, cùng chữ với câu 道沖 (đạo xung) ở chương 4. Có nhà hiểu xung khí là khí trống rỗng, có nhà hiểu là khí xông lên giữa hai mặt âm dương. Vương Bật không chú riêng chữ này, chỉ nói gộp: «雖有萬形,沖氣一焉» (tuy hữu vạn hình, xung khí nhất yên), dẫu có muôn hình, khí xung hư vẫn là một.

人之所惡,唯孤、寡、不穀,而王公以為稱 (nhân chi sở ố, duy cô, quả, bất cốc, nhi vương công dĩ vi xưng). 惡 (ố) là ghét. Cô là mồ côi, quả là ít ỏi, bất cốc là không tốt lành. Chương 39 đã nói hầu vương tự gọi mình bằng ba tiếng ấy, ở đây nhắc lại để dẫn tới câu sau.

故物或損之而益,或益之而損 (cố vật hoặc tổn chi nhi ích, hoặc ích chi nhi tổn). Vương Bật dùng câu này để nối nửa trên với nửa dưới: «以一為主,一何可舍,愈多愈遠,損則近之,損之至盡,乃得其極» (dĩ nhất vi chủ, nhất hà khả xả, dũ đa dũ viễn, tổn tắc cận chi, tổn chi chí tận, nãi đắc kỳ cực), lấy một làm chủ thì một sao bỏ được; càng nhiều càng xa, bớt đi thì gần lại, bớt đến tận cùng mới được chỗ cực. Ông kết: «損之而益,豈虛言也» (tổn chi nhi ích, khởi hư ngôn dã), bớt mà được thêm, đâu phải lời suông.

人之所教,我亦教之 (nhân chi sở giáo, ngã diệc giáo chi). Vương Bật chú: «我之非強使人從之也,而用夫自然» (ngã chi phi cường sử nhân tòng chi dã, nhi dụng phù tự nhiên), ta chẳng ép người theo mình, chỉ dùng lẽ tự nhiên; theo lẽ ấy thì «順之必吉,違之必凶» (thuận chi tất cát, vi chi tất hung), thuận thì lành, trái thì dữ. Điều Lão Tử dạy cũng là điều người đời vẫn dạy nhau.

強梁者不得其死 (cường lương giả bất đắc kỳ tử). 強梁 (cường lương) là cứng mạnh, cậy sức. Bất đắc kỳ tử là không được chết theo mệnh, tức chết vì tai họa. Sách Thuyết Uyển, thiên Kính Thận, chép bài minh trên lưng tượng người bằng kim khí ở miếu nhà Chu, trong đó có câu 強梁者不得其死 (cường lương giả bất đắc kỳ tử); nhiều nhà chú vì thế cho rằng đây chính là "điều người ta dạy nhau" mà kinh văn nhắc.

吾將以為教父 (ngô tương dĩ vi giáo phụ). Hà Thượng Công giải 父 (phụ) là khởi đầu, nên giáo phụ là đầu mối của lời dạy. Vương Bật hiểu hơi khác: kẻ trái lời dạy mà chuốc lấy cái chết thì tự thân thành người dạy kẻ khác, «故得其違教之徒,適可以為教父也» (cố đắc kỳ vi giáo chi đồ, thích khả dĩ vi giáo phụ dã).

Lời bàn

Câu đạo sinh nhất là một trong những câu được bàn nhiều nhất của cả sách, và phần lớn các tranh luận về nó nằm ở chỗ chữ một, chữ hai, chữ ba chỉ cái gì. Cách đọc theo khí có lợi thế là khớp với câu cõng âm ôm dương đứng liền sau. Cách đọc của Vương Bật thì khớp với chương 1 và chương 40, nơi hữu sinh từ vô và danh là chỗ bắt đầu của phân biệt. Hai cách đọc đều có lịch sử lâu đời, và kinh văn không đủ để phân xử dứt khoát.

Điều làm lời chú Vương Bật ở chương này có sức nặng là ông không dừng ở vũ trụ luận. Nếu muôn vật càng sinh ra càng xa một, thì đường trở về phải đi theo chiều bớt. Bởi thế ông đọc chuyện vương công tự xưng cô quả như một ví dụ của sự bớt: người ở ngôi cao gọi mình bằng tiếng thấp nhất, và nhờ đó giữ được ngôi. Đọc như vậy, câu bớt mà thêm thành hệ quả của câu đầu chương.

Đoạn cuối về kẻ cường lương thì quay về giọng răn dạy quen thuộc. Chương 76 sẽ nói thẳng hơn: 堅強者死之徒,柔弱者生之徒 (kiên cường giả tử chi đồ, nhu nhược giả sinh chi đồ), cái cứng mạnh thuộc về loài chết, cái mềm yếu thuộc về loài sống. Chương 22 cũng có cùng khuôn với câu bớt mà thêm: ít thì được, nhiều thì mê.

Chỗ còn khó là chữ giáo phụ. Đọc theo Hà Thượng Công thì câu cuối là lời Lão Tử tự nhận lấy câu răn cường lương làm điều dạy đầu tiên; đọc theo Vương Bật thì chính kẻ cường lương, qua cái chết của mình, thành người dạy. Văn cảnh không buộc phải chọn một trong hai cách hiểu này.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.