Chương 34 trở lại với Đạo sau hai chương bàn về việc trị nước và việc tự tu. Lão Tử tả Đạo lan khắp, nuôi muôn vật mà không đứng làm chủ, rồi cho nó hai cái tên ngược nhau là nhỏ và lớn. Câu kết của chương gần như trùng với một câu ở chương 63, và Vương Bật cũng lấy chương 63 để chú.
Nguyên văn
大道氾兮,其可左右。 萬物恃之而生而不辭,功成不名有。衣養萬物而不為主,常無欲,可名於小; 萬物歸焉而不為主,可名為大。 以其終不自為大,故能成其大。
Phiên âm
Đại đạo phiếm hề, kỳ khả tả hữu. Vạn vật thị chi nhi sinh nhi bất từ, công thành bất danh hữu. Ý dưỡng vạn vật nhi bất vi chủ, thường vô dục, khả danh ư tiểu; Vạn vật quy yên nhi bất vi chủ, khả danh vi đại. Dĩ kỳ chung bất tự vi đại, cố năng thành kỳ đại.
Dịch nghĩa
Đạo lớn lan tràn khắp nơi, bên trái bên phải đâu cũng tới.
Muôn vật cậy vào nó mà sinh ra, nó không chối từ; việc thành mà nó không nhận là của mình. Nó che chở nuôi nấng muôn vật mà không làm chủ; nó thường không ham muốn, nên có thể gọi là nhỏ.
Muôn vật quy về mà nó không làm chủ, nên có thể gọi là lớn.
Bởi đến cùng nó không tự cho mình là lớn, cho nên thành được cái lớn của nó.
Chú thích
大道氾兮,其可左右 (đại đạo phiếm hề, kỳ khả tả hữu). 氾 (phiếm) cùng nghĩa với 泛 (phiếm), nước tràn ra mọi phía. 兮 (hề) là trợ từ cảm thán. "Khả tả hữu" là có thể sang trái, sang phải, không bị giữ ở một hướng. Vương Bật chú: «言道氾濫,無所不適,可左右上下周旋而用,則無所不至也» (ngôn đạo phiếm lạm, vô sở bất thích, khả tả hữu thượng hạ chu toàn nhi dụng, tắc vô sở bất chí dã), nói Đạo tràn lan, không đâu không hợp, trái phải trên dưới xoay vần mà dùng, nên không đâu không tới.
萬物恃之而生而不辭,功成不名有 (vạn vật thị chi nhi sinh nhi bất từ, công thành bất danh hữu). 恃 (thị) là nương cậy. 不辭 (bất từ) có hai cách hiểu: không từ chối vật nào nương vào, hoặc không lên tiếng tự xưng công. Chương 2 có câu gần như vậy: 萬物作焉而不辭 (vạn vật tác yên nhi bất từ). 名有 (danh hữu) là nhận cái tên "của ta" cho việc đã thành; 不名有 (bất danh hữu) là không nhận.
衣養萬物而不為主 (ý dưỡng vạn vật nhi bất vi chủ). 衣 (ý) ở đây là động từ: che phủ, mặc cho. Chỗ này dị bản nhiều: có bản chép 愛養 (ái dưỡng), thương mà nuôi, có bản chép 衣被 (ý bị), che phủ. Nghĩa các bản đều xoay quanh việc chăm nom. 不為主 (bất vi chủ) là không làm chủ, cùng ý với câu 生而不有,為而不恃,長而不宰 (sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể) ở chương 10 và chương 51: sinh mà không chiếm, làm mà không cậy, nuôi lớn mà không cai quản.
常無欲,可名於小 (thường vô dục, khả danh ư tiểu). Vương Bật chú: «萬物皆由道而生,既生而不知所由» (vạn vật giai do đạo nhi sinh, ký sinh nhi bất tri sở do), muôn vật đều do Đạo mà sinh, sinh rồi lại không biết mình từ đâu ra; vì thế «若道無施於物,故名於小矣» (nhược đạo vô thi ư vật, cố danh ư tiểu hĩ), như thể Đạo chẳng ban gì cho vật, nên gọi là nhỏ. Cái "nhỏ" ở đây là chỗ không lộ ra, không để lại dấu ân huệ.
萬物歸焉而不為主,可名為大 (vạn vật quy yên nhi bất vi chủ, khả danh vi đại). 焉 (yên) là "về đó". Vương Bật chú: «萬物皆歸之以生,而力使不知其所由,此不為小,故復可名於大矣» (vạn vật giai quy chi dĩ sinh, nhi lực sử bất tri kỳ sở do, thử bất vi tiểu, cố phục khả danh ư đại hĩ), muôn vật đều quy về nó mà sống, mà cái sức khiến chúng như thế thì không ai biết từ đâu; như vậy không thể là nhỏ, nên lại có thể gọi là lớn. Cùng một sự không làm chủ, nhìn từ chỗ không hiện ra thì là nhỏ, nhìn từ chỗ muôn vật quy về thì là lớn.
以其終不自為大,故能成其大 (dĩ kỳ chung bất tự vi đại, cố năng thành kỳ đại). Chương 63 có câu gần như y hệt: 是以聖人終不為大,故能成其大 (thị dĩ thánh nhân chung bất vi đại, cố năng thành kỳ đại). Vương Bật không giải thêm mà dẫn ngay một câu khác cũng ở chương 63: «為大於其細,圖難於其易» (vi đại ư kỳ tế, đồ nan ư kỳ dị), làm việc lớn từ chỗ nhỏ của nó, tính việc khó từ chỗ dễ của nó. Qua cách dẫn ấy, chữ 不自為大 (bất tự vi đại) được ông hiểu thêm theo nghĩa phương pháp: cái lớn được làm từ những phần nhỏ, nên người không vội nhận lấy cái lớn mới đi tới được nó.
Lời bàn
Chương 25 nói Lão Tử không biết tên Đạo, gượng gọi là 大 (đại). Chương 34 đi xa hơn: cho Đạo hai tên trái nhau, nhỏ và lớn, và cả hai đều đứng được. Cái gốc của cả hai tên là một: Đạo không làm chủ. Vì không làm chủ, không đòi muôn vật biết ơn, nên nó như không có, đáng gọi là nhỏ; cũng vì không làm chủ mà muôn vật quy về không e ngại, nên đáng gọi là lớn. Cách đặt tên ấy cho thấy với Lão Tử, mọi tên gọi về Đạo chỉ là một góc nhìn.
Mấy câu về việc nuôi mà không làm chủ lặp lại một khuôn đã gặp nhiều lần trong sách: chương 2 nói việc thành mà không ở lại, chương 10 và chương 51 nói sinh mà không chiếm, nuôi lớn mà không cai quản. Ở các chương ấy chủ thể thường là thánh nhân hay "huyền đức"; ở chương 34 chủ thể là Đạo. Sự lặp lại cho thấy đức của bậc thánh trong Đạo Đức Kinh được mô phỏng theo cách Đạo đối với muôn vật.
Câu kết khiến chương 34 gắn với chương 63. Hai câu gần trùng nhau, chỉ khác chủ thể: ở chương 34 là Đạo, ở chương 63 là thánh nhân. Vương Bật chọn câu 為大於其細 (vi đại ư kỳ tế) để chú, nên lối đọc của ông đi theo hướng thực hành, hiểu sự không tự cho là lớn như một cách làm việc: đi từ chỗ nhỏ, chỗ dễ. Cũng có thể đọc câu ấy thuần theo nghĩa đức tính, như chương 22 nói 不自矜,故長 (bất tự căng, cố trưởng), không tự khoe nên được lâu. Hai lối đọc không loại trừ nhau.
Chương 34 nằm giữa chương 32, nơi gỗ mộc tuy nhỏ mà không ai sai khiến được, và chương 35, nơi lời về Đạo nhạt không có vị. Cả ba chương cùng nói về những gì không phô ra, và ở cả ba chương sự không phô ra ấy được gắn với việc muôn vật hay thiên hạ tự tìm về.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 33
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 35
- Dẫn nhập