Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 33: Tri nhân giả trí, tự tri giả minh

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 33 không có hình ảnh, chỉ gồm sáu câu định nghĩa ngắn. Hai câu đầu đặt từng cặp: biết người và biết mình, thắng người và thắng mình; bốn câu sau nói về giàu, có chí, lâu bền và thọ. Lời chú Vương Bật nối các câu thành một mạch, nên đọc chương này theo lời chú thì thấy rõ thứ tự của nó.

Nguyên văn

知人者智,自知者明。 勝人者有力,自勝者強。 知足者富。 強行者有志。 不失其所者久。 死而不亡者壽。

Phiên âm

Tri nhân giả trí, tự tri giả minh. Thắng nhân giả hữu lực, tự thắng giả cường. Tri túc giả phú. Cường hành giả hữu chí. Bất thất kỳ sở giả cửu. Tử nhi bất vong giả thọ.

Dịch nghĩa

Biết người là khôn, biết mình là sáng.

Thắng người là có sức, thắng mình là mạnh.

Biết đủ là giàu.

Gắng sức mà làm là có chí.

Không mất chỗ của mình thì được lâu.

Chết mà không mất thì là thọ.

Chú thích

知人者智,自知者明 (tri nhân giả trí, tự tri giả minh). Hai chữ 智 (trí) và 明 (minh) trong Đạo Đức Kinh không ngang hàng. 智 (trí) thường chỉ cái khôn hướng ra ngoài, nhiều chỗ bị Lão Tử chê, như câu 絕聖棄智 (tuyệt thánh khí trí) ở chương 19. 明 (minh) thì hầu như luôn là chữ khen: 知常曰明 (tri thường viết minh) ở chương 16, 見小曰明 (kiến tiểu viết minh) ở chương 52. Vương Bật chú: «知人者,智而已矣,未若自知者超智之上也» (tri nhân giả, trí nhi dĩ hĩ, vị nhược tự tri giả siêu trí chi thượng dã), người biết người thì chỉ đến mức khôn mà thôi, chưa bằng người biết mình, vốn đã vượt lên trên cái khôn.

勝人者有力,自勝者強 (thắng nhân giả hữu lực, tự thắng giả cường). 力 (lực) là sức. 強 (cường) ở đây là mạnh theo nghĩa khen. Chữ này trong sách có hai mặt: chương 42 chê 強梁者 (cường lương giả), kẻ cường bạo, còn chương 52 khen 守柔曰強 (thủ nhu viết cường), giữ được mềm gọi là mạnh. Câu này thuộc mặt khen. Vương Bật giải: người thắng mình thì «無物以損其力» (vô vật dĩ tổn kỳ lực), không vật gì làm hao sức được; rồi ông nói tiếp «用其智於人,未若用其智於己也» (dụng kỳ trí ư nhân, vị nhược dụng kỳ trí ư kỷ dã), dùng cái khôn vào người không bằng dùng nó vào mình. Ông còn thêm: «明用於己,則物無避焉» (minh dụng ư kỷ, tắc vật vô tị yên), cái sáng dùng vào mình thì vật không lẩn tránh được.

知足者富 (tri túc giả phú). Giàu ở đây đo bằng chỗ lòng thôi đòi thêm. Vương Bật chú gọn: «知足自不失,故富也» (tri túc tự bất thất, cố phú dã), biết đủ thì tự mình không mất gì, nên giàu. Ý này trở lại ở chương 44 với 知足不辱 (tri túc bất nhục) và ở chương 46 với 知足之足,常足矣 (tri túc chi túc, thường túc hĩ), cái đủ do biết đủ mới là đủ mãi.

強行者有志 (cường hành giả hữu chí). 強 (cường) lần này là gắng gỏi, cố sức; có người đọc âm "cưỡng" cho rõ nghĩa ấy. 志 (chí) là ý hướng bền. Câu này thoạt nhìn có vẻ lạ trong một cuốn sách đề cao vô vi. Vương Bật chú: «勤能行之,其志必獲» (cần năng hành chi, kỳ chí tất hoạch), siêng năng mà làm được thì chí ắt đạt. Chữ 勤 (cần) trong lời chú gợi tới chương 41, nơi kẻ sĩ bậc trên nghe Đạo thì 勤而行之 (cần nhi hành chi), siêng năng mà làm theo. Theo mạch ấy, sự gắng sức được khen ở đây là sự bền bỉ đi theo Đạo, khác với cái gượng ép mà chữ 為 (vi) trong vô vi muốn bỏ.

不失其所者久 (bất thất kỳ sở giả cửu). 所 (sở) là chỗ, nơi mình đứng. Vương Bật gom các câu trước lại: «以明自察,量力而行,不失其所,必獲久長矣» (dĩ minh tự sát, lượng lực nhi hành, bất thất kỳ sở, tất hoạch cửu trường hĩ), lấy cái sáng mà tự xét, lượng sức mà làm, không mất chỗ của mình thì ắt được lâu dài. Như vậy "tự sát" ứng với tự tri, "lượng lực" ứng với tự thắng, và lâu bền là kết quả của hai điều ấy.

死而不亡者壽 (tử nhi bất vong giả thọ). 亡 (vong) là mất. Câu khó nhất chương nằm ở chỗ thân đã chết thì cái gì không mất. Vương Bật hiểu là cái đạo mà người ấy sống theo: «雖死而以為生之道不亡,乃得全其壽» (tuy tử nhi dĩ vi sinh chi đạo bất vong, nãi đắc toàn kỳ thọ), tuy chết mà cái đạo dùng để sống không mất, thế mới trọn được cái thọ; «身沒而道猶存» (thân một nhi đạo do tồn), thân mất mà đạo vẫn còn. Bản lụa Mã Vương Đôi chép 忘 (vong, quên) thay cho 亡 (vong, mất), thành "chết mà không bị quên là thọ"; đọc theo bản này thì câu nghiêng về tiếng để lại cho đời sau. Hai chữ đồng âm, và học giới chưa thống nhất chữ nào là gốc.

Lời bàn

Hai câu đầu chương dựng theo một khuôn: vế hướng ra người được thừa nhận, vế hướng về mình được đặt cao hơn. Lão Tử không chê việc biết người hay thắng người; ông chỉ nói đó là trí và lực, còn minh và cường thuộc về phía tự tri, tự thắng. Lời chú Vương Bật làm rõ lý do: dùng trí và sức vào người thì luôn có vật để tránh né, để đối địch; dùng vào mình thì không có gì làm hao tổn. Chữ 明 (minh) ở đây ứng với cách Lão Tử dùng chữ ấy ở chương 16 và chương 52, tức cái sáng do lặng mà có, khác với cái khôn do tính toán.

Bốn câu sau nếu đọc rời thì như bốn lời định nghĩa độc lập, nhưng Vương Bật đọc chúng như những bậc nối nhau. Biết đủ thì không mất; gắng làm thì chí đạt; tự xét, lượng sức mà không lạc chỗ đứng thì được lâu; lâu đến mức thân mất mà đạo còn thì là thọ. Chuỗi ấy đi từ chỗ tự biết ở đầu chương tới chỗ đạo còn sau khi thân mất ở cuối chương.

Cặp 知足 (tri túc) và 強行 (cường hành) đặt sát nhau có vẻ chỏi: một bên bảo dừng, một bên bảo gắng. Đọc theo chương 41 và chương 44 thì hai câu trả lời hai việc khác nhau. Biết đủ là thái độ đối với ngoại vật, danh và lợi; gắng làm là sự bền bỉ trong việc theo Đạo. Người đọc Lão Tử theo lối coi vô vi là buông xuôi thường bỏ qua câu 強行者有志 (cường hành giả hữu chí), dù lời chú Vương Bật cho câu ấy đặt sự siêng năng ngang với các đức khác trong chương.

Câu cuối có liên hệ với chương 16, nơi người biết cái thường thì 沒身不殆 (một thân bất đãi), trọn đời không nguy, và với chương 7, nơi trời đất lâu dài vì không sống cho riêng mình. Hai chữ 亡 (vong) và 忘 (vong) cho hai sắc thái: một bên là đạo còn, một bên là tiếng còn. Lời chú Vương Bật theo chữ 亡 (vong) và hiểu cái còn lại là đạo, phù hợp với cách ông đọc cả chương như một con đường đi vào trong.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.