Chương 32 lấy lại hình ảnh gỗ mộc đã gặp ở chương 28 để nói về Đạo không tên, rồi chuyển sang việc trị nước: khi cái mộc tan ra thành đồ dùng thì danh phận phải được đặt, và đặt rồi thì phải biết dừng. Lời chú Vương Bật ở chương này giải rất cụ thể chữ 制 (chế), nên là chỗ tựa chính cho phần chú thích dưới đây.
Nguyên văn
道常無名,樸雖小,天下莫能臣也。侯王若能守之,萬物將自賓。 天地相合,以降甘露,民莫之令而自均。 始制有名,名亦既有,夫亦將知止,知止所以不殆。 譬道之在天下,猶川谷之於江海。
Phiên âm
Đạo thường vô danh, phác tuy tiểu, thiên hạ mạc năng thần dã. Hầu vương nhược năng thủ chi, vạn vật tương tự tân. Thiên địa tương hợp, dĩ giáng cam lộ, dân mạc chi lệnh nhi tự quân. Thủy chế hữu danh, danh diệc ký hữu, phù diệc tương tri chỉ, tri chỉ sở dĩ bất đãi. Thí đạo chi tại thiên hạ, do xuyên cốc chi ư giang hải.
Dịch nghĩa
Đạo vốn không có tên. Gỗ mộc tuy nhỏ mà thiên hạ không ai bắt nó làm tôi được. Bậc hầu vương nếu giữ được nó thì muôn vật sẽ tự đến như khách theo về.
Trời đất hợp nhau thì rơi xuống sương ngọt; dân chẳng ai sai bảo mà tự được đều nhau.
Khi bắt đầu đẽo gọt, lập ra phép tắc thì có tên gọi; tên gọi đã có rồi thì cũng nên biết chỗ dừng; biết dừng thì không nguy.
Đạo ở trong thiên hạ ví như khe suối đối với sông biển.
Chú thích
道常無名 (đạo thường vô danh). 常 (thường) là vốn thường như thế, không đổi. Vương Bật chú: «道,無形不繫,常不可名» (đạo, vô hình bất hệ, thường bất khả danh), nghĩa là Đạo không có hình, không bị ràng buộc vào đâu, nên thường không thể đặt tên. Ông kết lại: «以無名為常» (dĩ vô danh vi thường), lấy chỗ không tên làm cái thường của nó. Ý này nối với câu mở sách ở chương 1 về cái danh có thể gọi ra thì không phải danh thường còn.
樸雖小,天下莫能臣也 (phác tuy tiểu, thiên hạ mạc năng thần dã). 樸 (phác) là gỗ chưa đẽo. 臣 (thần) dùng như động từ: bắt làm bề tôi. Chỗ ngắt câu có hai lối: Vương Bật ngắt sau 無名 (vô danh) rồi mở vế mới bằng 樸 (phác); có người đọc liền thành 無名樸 (vô danh phác), cho hợp với cụm 無名之樸 (vô danh chi phác) ở chương 37. Nghĩa hai lối không cách xa. Vương Bật giải vì sao gỗ mộc không ai sai khiến được: «智者可以能臣也,勇者可以武使也» (trí giả khả dĩ năng thần dã, dũng giả khả dĩ vũ sử dã), người khôn thì có thể dùng cái tài mà bắt làm tôi, người dũng thì có thể sai vào việc võ; còn gỗ mộc thì «憒然不偏,近於無有» (hội nhiên bất thiên, cận ư vô hữu), mờ mịt chẳng nghiêng về đâu, gần như không có gì. Cái gì có sở trường rõ thì có chỗ để người khác nắm; gỗ mộc không có chỗ ấy.
侯王若能守之,萬物將自賓 (hầu vương nhược năng thủ chi, vạn vật tương tự tân). 賓 (tân) là khách, ở đây dùng như động từ: tự đến quy phục như khách. Vương Bật chú: «抱樸無為,不以物累其真,不以欲害其神,則物自賓而道自得也» (bão phác vô vi, bất dĩ vật lụy kỳ chân, bất dĩ dục hại kỳ thần, tắc vật tự tân nhi đạo tự đắc dã), ôm giữ cái mộc, không làm điều gượng ép, không để ngoại vật làm lụy cái thật, không để ham muốn làm hại tinh thần, thì vật tự quy phục mà Đạo tự được.
天地相合,以降甘露,民莫之令而自均 (thiên địa tương hợp, dĩ giáng cam lộ, dân mạc chi lệnh nhi tự quân). 甘露 (cam lộ) là sương ngọt, người xưa coi là điềm trời đất hòa. 均 (quân) là đều. Vương Bật đặt hai vế song song: «天地相合,則甘露不求而自降» (thiên địa tương hợp, tắc cam lộ bất cầu nhi tự giáng), trời đất hợp thì sương ngọt không cầu mà tự xuống; «我守其真性無為,則民不令而自均也» (ngã thủ kỳ chân tính vô vi, tắc dân bất lệnh nhi tự quân dã), ta giữ chân tính, không gượng làm, thì dân không ai ra lệnh mà tự đều.
始制有名 (thủy chế hữu danh). 制 (chế) gốc nghĩa là cắt, đẽo; nối với chương 28, nơi gỗ mộc tan ra thì thành đồ dùng. Vương Bật giải thẳng sang việc trị nước: «始制,謂樸散始為官長之時也» (thủy chế, vị phác tán thủy vi quan trưởng chi thời dã), "thủy chế" là lúc cái mộc tan ra mà bắt đầu đặt người làm quan trưởng. Ông thừa nhận khi ấy «不可不立名分,以定尊卑» (bất khả bất lập danh phận, dĩ định tôn ti), không thể không lập danh phận để định trên dưới.
名亦既有,夫亦將知止,知止所以不殆 (danh diệc ký hữu, phù diệc tương tri chỉ, tri chỉ sở dĩ bất đãi). 夫 (phù) là trợ từ. 殆 (đãi) là nguy. Vương Bật chú: «過此以往,將爭錐刀之末» (quá thử dĩ vãng, tương tranh trùy đao chi mạt), vượt quá chỗ ấy thì người ta sẽ tranh nhau đến cái mũi dùi đầu dao. Nếu cứ dựa vào danh mà gọi vật thì «失治之母也» (thất trị chi mẫu dã), mất cái mẹ của việc trị, tức mất chỗ gốc mà việc trị nương vào. Câu 知止不殆 (tri chỉ bất đãi) còn trở lại ở chương 44.
譬道之在天下,猶川谷之於江海 (thí đạo chi tại thiên hạ, do xuyên cốc chi ư giang hải). 川谷 (xuyên cốc) là khe, suối, hang núi có nước. Câu ví này có thể đọc hai chiều: Đạo như khe suối chảy ra khắp nơi, hay Đạo như sông biển mà khe suối đổ về. Vương Bật theo chiều sau: «川谷之求江與海,非江海召之» (xuyên cốc chi cầu giang dữ hải, phi giang hải triệu chi), khe suối tìm về sông biển, không phải sông biển gọi chúng; không gọi, không cầu mà tự về. Trong lời chú ông chép «猶川谷之與江海» (do xuyên cốc chi dữ giang hải), kinh văn thì ghi 之於 (chi ư); hai chữ khác nhau nhưng nghĩa câu không đổi.
Lời bàn
Chương 32 gồm hai nửa đối nhau. Nửa đầu nói về cái chưa có tên: gỗ mộc nhỏ mà không ai sai khiến được, người cầm quyền giữ được nó thì muôn vật tự về. Nửa sau thừa nhận rằng xã hội không ở mãi trong trạng thái ấy. Khi cái mộc tan ra, phải đặt quan trưởng, phải định trên dưới, tức là phải có danh. Lão Tử không bác bỏ việc này; ông chỉ thêm một điều kiện là biết dừng. Vương Bật hiểu rất sát ý ấy và nói rõ cái hại khi không dừng: danh sinh danh, người ta tranh nhau đến từng mũi dùi.
Lối giải của Vương Bật đặt chương này vào quan hệ gốc và ngọn mà ông nói nhiều lần trong lời chú. Gỗ mộc là gốc, đồ dùng và danh phận là ngọn. Lập danh phận là việc phải làm, nhưng ai chỉ nhìn danh phận mà quên gốc thì mất cái mà ông gọi là "mẹ của việc trị". Đến chương 38, Vương Bật sẽ triển khai ý này thành lời chú dài nhất của mình với hai cụm 守母以存其子 (thủ mẫu dĩ tồn kỳ tử) và 崇本以舉其末 (sùng bản dĩ cử kỳ mạt).
Hai hình ảnh còn lại của chương đều thuộc về nước. Sương ngọt rơi đều khắp, không chọn chỗ; khe suối tự tìm về sông biển, không ai gọi. Cả hai đều là cách nói về sự quy phục không do mệnh lệnh, ứng với câu 萬物將自賓 (vạn vật tương tự tân) ở đầu chương. Chương 66 sẽ giải vì sao sông biển làm được vua của trăm khe suối: vì chịu ở chỗ thấp.
Về chữ nghĩa, chương 32 nên đọc liền với chương 28 và chương 37. Chương 28 có câu 樸散則為器 (phác tán tắc vi khí), gỗ mộc tan ra thì thành đồ dùng; chương 32 nói đến lúc đồ dùng ấy kéo theo danh; chương 37 trở lại với 無名之樸 (vô danh chi phác) như cái để trấn ham muốn khi muôn vật đã hóa. Ba chương cho thấy chữ 樸 (phác) giữ một vị trí ổn định trong thiên Đạo.
Chương 33 tiếp theo đổi hẳn giọng, chuyển từ việc trị nước sang việc biết mình và thắng mình.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 31
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 33
- Dẫn nhập