Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 31: Phù giai binh giả, bất tường chi khí

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 31 tiếp mạch chương 30, cùng nói về việc binh. Chương trước dặn người lấy Đạo phò vua thì không dùng binh lực mà làm mạnh thiên hạ; chương này bàn đến lúc đã phải dùng binh, và mượn phép tả hữu trong lễ nghi để định chỗ đứng cho việc ấy. Trong bản Vương Bật hiện truyền, chương 31 không có lời chú.

Nguyên văn

夫佳兵者,不祥之器,物或惡之,故有道者不處。君子居則貴左,用兵則貴右。兵者不祥之器,非君子之器,不得已而用之,恬淡為上。勝而不美,而美之者,是樂殺人。夫樂殺人者,則不可以得志於天下矣。吉事尚左,凶事尚右。偏將軍居左,上將軍居右,言以喪禮處之。殺人之眾,以哀悲泣之,戰勝,以喪禮處之。

Phiên âm

Phù giai binh giả, bất tường chi khí, vật hoặc ố chi, cố hữu đạo giả bất xử. Quân tử cư tắc quý tả, dụng binh tắc quý hữu. Binh giả bất tường chi khí, phi quân tử chi khí, bất đắc dĩ nhi dụng chi, điềm đạm vi thượng. Thắng nhi bất mỹ, nhi mỹ chi giả, thị lạc sát nhân. Phù lạc sát nhân giả, tắc bất khả dĩ đắc chí ư thiên hạ hĩ. Cát sự thượng tả, hung sự thượng hữu. Thiên tướng quân cư tả, thượng tướng quân cư hữu, ngôn dĩ tang lễ xử chi. Sát nhân chi chúng, dĩ ai bi khấp chi, chiến thắng, dĩ tang lễ xử chi.

Dịch nghĩa

Binh khí tốt là thứ đồ chẳng lành, người và vật vẫn thường ghét nó, cho nên người có Đạo không ở vào đó. Người quân tử lúc bình thường thì trọng bên trái, lúc dùng binh thì trọng bên phải. Binh khí là đồ chẳng lành, không phải đồ của người quân tử; khi chẳng đặng đừng phải dùng tới thì lấy sự điềm đạm làm hơn. Thắng mà không cho là hay; kẻ cho thắng trận là hay, ấy là kẻ vui với việc giết người. Kẻ vui với việc giết người thì không thể thỏa chí trong thiên hạ được. Việc lành chuộng bên trái, việc dữ chuộng bên phải. Tướng phó ở bên trái, tướng chính ở bên phải, ấy là nói lấy lễ tang mà đối xử việc binh. Giết người nhiều thì lấy lòng xót thương mà khóc cho họ; đánh thắng rồi thì lấy lễ tang mà xử.

Chú thích

夫佳兵者,不祥之器 (phù giai binh giả, bất tường chi khí). 夫 (phù) là trợ từ mở câu. 佳 (giai) là tốt, đẹp; "giai binh" thường được hiểu là binh khí sắc bén, cũng có người hiểu rộng ra là việc binh được khen là giỏi. 不祥 (bất tường) là chẳng lành. Chữ 佳 (giai) là chỗ có tranh luận từ đời Thanh: có nhà khảo chứng cho rằng nó vốn là chữ 隹 (chuy), dùng như trợ từ 唯 (duy), vì tự dạng gần nhau mà chép lầm; đọc như thế thì câu chỉ còn là "binh khí là đồ chẳng lành". Bản lụa Mã Vương Đôi chép câu này không có chữ 佳 (giai), và điều ấy thường được dẫn để đỡ cho ý kiến trên. Hai lối đọc không làm lệch ý chính của câu.

物或惡之,故有道者不處 (vật hoặc ố chi, cố hữu đạo giả bất xử). 惡 (ố) là ghét. 或 (hoặc) ở đây nhiều nhà giải hiểu gần với "thường", "vẫn", không mang ý phỏng đoán; đó là cách giải phổ biến, chưa thành định luận. 不處 (bất xử) là không đặt mình vào. Nguyên câu này đã có ở cuối chương 24, sau khi Lão Tử nói đến 餘食贅行 (dư thực chuế hành), tức cơm thừa và việc làm thừa. Việc binh vì thế được xếp chung vào loại những gì dư ra mà người ta ghét.

君子居則貴左,用兵則貴右 (quân tử cư tắc quý tả, dụng binh tắc quý hữu). 居 (cư) là lúc ở yên, lúc bình thường. Trong lễ chế cổ, bên trái thuộc về việc lành, bên phải thuộc về việc dữ; mấy câu sau của chương nói thẳng điều ấy: 吉事尚左,凶事尚右 (cát sự thượng tả, hung sự thượng hữu). Chỉ cần đổi bên đứng, người quân tử đã cho biết mình coi việc binh thuộc hàng hung sự.

不得已而用之,恬淡為上 (bất đắc dĩ nhi dụng chi, điềm đạm vi thượng). Câu trên vừa nhắc lại lời mở chương, thêm vế 非君子之器 (phi quân tử chi khí), không phải đồ của quân tử. Đến đây Lão Tử nêu điều kiện dùng binh: phải là lúc không thể khác. 恬淡 (điềm đạm) là lặng và nhạt, không hăm hở, không say máu. Chương 30 cũng có ý ấy qua các câu 果而勿驕 (quả nhi vật kiêu) và 果而不得已 (quả nhi bất đắc dĩ): đạt được việc thì đừng kiêu, đạt được việc là vì không thể không làm.

勝而不美,而美之者,是樂殺人 (thắng nhi bất mỹ, nhi mỹ chi giả, thị lạc sát nhân). 美 (mỹ) dùng như động từ: cho là đẹp, ngợi khen. 樂 (lạc) là vui thích. Lão Tử đi thẳng từ chiến thắng tới cái giá của nó: khen thắng trận thì cũng là lấy việc giết người làm vui, vì thắng trận không thành ra từ đâu khác.

夫樂殺人者,則不可以得志於天下矣 (phù lạc sát nhân giả, tắc bất khả dĩ đắc chí ư thiên hạ hĩ). 得志 (đắc chí) là thực hiện được chí hướng. Đắc chí trong thiên hạ cần lòng người theo về, mà người vui với việc giết thì không được lòng ai.

偏將軍居左,上將軍居右,言以喪禮處之 (thiên tướng quân cư tả, thượng tướng quân cư hữu, ngôn dĩ tang lễ xử chi). 偏將軍 (thiên tướng quân) là tướng phó, 上將軍 (thượng tướng quân) là tướng chính. Tướng chính đứng bên phải, tức chỗ của việc dữ, giống như người chủ tang. Chữ 言 (ngôn), nghĩa là "ấy là nói", mang giọng của một lời giải thích hơn là giọng kinh văn; điểm này về sau sẽ được bàn lại.

殺人之眾,以哀悲泣之 (sát nhân chi chúng, dĩ ai bi khấp chi). 眾 (chúng) là nhiều. 泣 (khấp) là khóc. Có bản chép chữ này là 蒞 (lị), nghĩa là đến, đứng trước; theo đó câu thành "lấy lòng xót thương mà đứng trước việc ấy". Bản lụa ghi một chữ khác đồng âm, thường được đọc như 蒞 (lị). Chọn chữ nào thì câu vẫn nói về lòng thương xót đối với người chết.

戰勝,以喪禮處之 (chiến thắng, dĩ tang lễ xử chi). Câu kết lặp lại chữ 喪禮 (tang lễ) đã gặp ở trên. Thắng trận được đón bằng nghi thức của đám tang.

Lời bàn

Chương 31 có hai tầng. Tầng thứ nhất là một phán đoán về binh khí: nó là đồ chẳng lành, người ta ghét nó, người có Đạo không đứng vào đó. Tầng thứ hai là phép tả hữu của lễ nghi, qua đó phán đoán kia được nói lại bằng hình thức mà người đương thời ai cũng hiểu. Bảo tướng chính đứng bên phải là bảo ông ta đứng ở chỗ của người chủ tang; bảo xử chiến thắng bằng lễ tang là bảo đoàn quân trở về trong nghi thức đưa đám. Lão Tử không lý luận dài về chiến tranh, ông dùng cái khung lễ có sẵn để định giá việc binh.

Lão Tử không đòi bỏ hẳn binh. Cụm 不得已 (bất đắc dĩ) cho thấy ông thừa nhận có lúc phải dùng, và chương 30 đặt giới hạn cho việc dùng ấy: đạt được việc thì thôi, không lấy đó mà cậy mạnh. Điều chương 31 thêm vào là thái độ đi kèm: dùng thì điềm đạm, thắng thì không khen, giết nhiều thì khóc. Sang chương 69 có câu 抗兵相加,哀者勝矣 (kháng binh tương gia, ai giả thắng hĩ), hai bên đem quân đối nhau thì bên biết thương xót sẽ thắng. Chữ 哀 (ai) ở đó và chữ 哀悲 (ai bi) ở đây cho thấy mạch nghĩ trước sau như một. Chương 68 nói người giỏi làm tướng thì không võ dũng, chương 46 lấy cảnh ngựa chiến phải sinh con ở chốn biên cõi làm dấu hiệu thiên hạ mất Đạo.

Bản Vương Bật truyền đến nay để trống lời chú ở chương này, trong khi các chương kề bên đều có chú. Từ lâu đã có người ngờ rằng trong chương có lời chú lẫn vào kinh văn: câu 言以喪禮處之 (ngôn dĩ tang lễ xử chi) có dáng một lời giảng, và tên chức thiên tướng quân, thượng tướng quân bị nghi là muộn hơn thời Lão Tử. Tuy vậy bản lụa Mã Vương Đôi có đủ chương, thẻ tre Quách Điếm cũng có phần từ câu 君子居則貴左 (quân tử cư tắc quý tả) trở đi, nên phần cốt của chương hẳn đã có từ khá sớm. Vì sao bản Vương Bật thiếu chú ở đây thì đến nay chưa có lời giải dứt khoát.

Có thể đặt chương này cạnh thiên Phi công (非攻) của sách Mặc Tử. Hai bên cùng chê chiến tranh, song lý lẽ khác nhau: Mặc Tử tính cái hại của chiến tranh cho thiên hạ, còn Lão Tử dựa vào chỗ binh khí vốn chẳng lành và người chết thì phải được để tang. Ở chương 38, Lão Tử sẽ xếp lễ xuống dưới đạo, đức, nhân, nghĩa, vậy mà ở đây ông vẫn mượn lễ tang làm thước đo cho việc binh, có lẽ vì trong lễ tang hình thức và lòng xót thương còn đi liền với nhau.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.