Trình tự luận quẻ Mai Hoa (1): Từ câu hỏi đến phân định thể dụng

Sáu bước nền của một quẻ Mai Hoa: hỏi cho rõ việc, lập bản quẻ, hỗ quẻ, biến quẻ, tìm động hào và phân định thể dụng — bước sai một ly là cả quẻ lệch.

Đặt vấn đề

Mai Hoa Dịch Số là một pháp dự đoán thuộc hệ tượng số của Dịch học. Chỗ cốt yếu của pháp này không nằm ở việc lập được quẻ, mà ở năng lực đọc ra mối quan hệ giữa bản quẻ, hỗ quẻ, biến quẻ, thể quẻ, dụng quẻ, ngũ hành sinh khắc, vượng suy, động tĩnh, ngoại ứng và thời điểm ứng nghiệm.

Vì vậy, nói đến trình tự luận quẻ Mai Hoa Dịch Số thì không nên hiểu đơn giản là vài bước máy móc như lập quẻ, xem thể dụng, đoán cát hung. Một trình tự đầy đủ phải gồm ba tầng: lập quẻ, giải cấu trúc quẻ, rồi mới đi vào đoán sự việc. Trong đó, lập quẻ là phần kỹ thuật; phân thể dụng là phần định chủ khách; sinh khắc là phần định cát hung; tượng quẻ là phần giải nội dung sự việc; còn ứng kỳ và ngoại ứng là phần xác định thời điểm, mức độ và tình huống ứng nghiệm.

Có thể tạm chia trình tự luận quẻ Mai Hoa Dịch Số thành mười hai bước chính:

Xác định rõ câu hỏi và phạm vi sự việc.
Lập bản quẻ.
Lập hỗ quẻ.
Lập biến quẻ.
Xác định động hào.
Phân định thể quẻ và dụng quẻ.
Xem tên quẻ, quẻ tượng và quái tượng.
Xem quan hệ thể dụng, hỗ thể, hỗ dụng, biến thể, biến dụng.
Xem ngũ hành sinh khắc, tỷ hòa, hao tiết, khắc chế.
Xem vượng suy theo thời điểm hỏi quẻ.
Xem ngoại ứng, nhân sự ứng, thiên thời ứng, địa lý ứng.
Tổng hợp cát hung, diễn biến, ứng kỳ và lời khuyên.

Các bước trên không phải là những mảnh rời rạc. Khi luận quẻ, người học cần đi từ tổng thể đến chi tiết, rồi từ chi tiết quay lại tổng thể. Chỉ nhìn sinh khắc mà bỏ tượng quẻ thì luận dễ khô cứng. Chỉ nhìn tượng quẻ mà bỏ thể dụng thì luận dễ tản mạn. Chỉ nhìn cát hung mà không xét vượng suy và ứng kỳ thì luận không đủ sức ứng dụng.

Bước một: xác định rõ câu hỏi

Trước khi lập quẻ, cần xác định câu hỏi cho rõ. Một quẻ chỉ nên hỏi một việc chính. Câu hỏi càng rõ thì quẻ càng dễ luận; câu hỏi mơ hồ sẽ khiến việc định thể dụng, định tượng và định ứng kỳ trở nên rối.

Chẳng hạn, không nên hỏi chung chung "Việc này thế nào?" mà nên hỏi "Việc ký hợp đồng trong tháng này có thuận lợi không?". Không nên hỏi "Người này ra sao?" mà nên hỏi "Người này có thực tâm hợp tác với mình trong việc này hay không?".

Trong Mai Hoa Dịch Số, quẻ có thể khởi từ thời gian, phương vị, sự vật, âm thanh, số lượng, chữ viết, người đến hỏi, cảnh tượng bất chợt, hoặc cảm ứng đột nhiên phát sinh. Nhưng dù khởi quẻ bằng cách nào, câu hỏi vẫn phải rõ. Câu hỏi là trục quy chiếu để giải tượng; không có câu hỏi thì cùng một quẻ có thể cho ra nhiều nghĩa khác nhau.

Ở bước này cần xác định bốn điểm.

Thứ nhất, ai là chủ thể của việc hỏi. Đó có thể là người hỏi, người được hỏi thay, một tổ chức, một dự án, một mối quan hệ, một bệnh trạng, một món đồ, một văn bản hoặc một sự kiện.

Thứ hai, đối tượng của câu hỏi là gì: tài lộc, công việc, hôn nhân, sức khỏe, kiện tụng, thi cử, đi xa, mất đồ, gặp người, hợp tác, mua bán, nhà cửa, phong thủy, hay một quyết định cụ thể.

Thứ ba, khoảng thời gian cần hỏi là bao lâu. Một việc trong ngày, trong tháng, trong năm, hay một việc dài hạn sẽ có cách định ứng kỳ khác nhau.

Thứ tư, cần hỏi kết quả, diễn biến, nguyên nhân, hay lời khuyên hành động. Hỏi kết quả thì trọng tâm là cát hung thành bại. Hỏi diễn biến thì phải xem bản quẻ, hỗ quẻ, biến quẻ. Hỏi nguyên nhân thì phải xem tượng ẩn bên trong hỗ quẻ. Hỏi hành động thì phải xem thể dụng sinh khắc và thời điểm thuận nghịch.

Bước hai: lập bản quẻ

Bản quẻ là quẻ đầu tiên được lập ra khi khởi quẻ, là nền tảng ban đầu của toàn bộ quá trình luận đoán. Bản quẻ phản ánh tình trạng hiện tại, bối cảnh chính, hình thế ban đầu và mối quan hệ căn bản giữa chủ thể với sự việc.

Có nhiều cách lập bản quẻ trong Mai Hoa Dịch Số, nhưng phổ biến nhất là lấy số chia cho tám để ra quái. Hệ số thường dùng như sau:

Số	1	2	3	4	5	6	7	8
Quái	Càn	Đoài	Ly	Chấn	Tốn	Khảm	Cấn	Khôn

Nếu số lớn hơn tám thì chia cho tám, lấy số dư làm quái; chia hết thì lấy số tám, tức quái Khôn. Có thượng quái và hạ quái rồi, ghép lại thành một trùng quái, gọi là bản quẻ. Ví dụ thượng quái là Càn, hạ quái là Tốn thì bản quẻ là Thiên Phong Cấu; thượng quái là Ly, hạ quái là Cấn thì bản quẻ là Hỏa Sơn Lữ.

Khi lập bản quẻ cần ghi đầy đủ: tên bản quẻ; thượng quái và hạ quái; ngũ hành của thượng quái và của hạ quái; tượng chính của từng quái; câu hỏi đang xét; thời điểm lập quẻ.

Không nên vội đoán ngay sau khi có bản quẻ. Bản quẻ chỉ là tầng đầu tiên. Muốn luận đầy đủ phải tiếp tục lập hỗ quẻ, biến quẻ, xác định động hào, rồi phân thể dụng.

Bước ba: lập hỗ quẻ

Hỗ quẻ là quẻ rút ra từ phần giữa của bản quẻ. Nó biểu thị phần ẩn tàng bên trong sự việc: nguyên nhân sâu, quá trình vận động ở giữa, hoặc nội tình chưa lộ ra ngoài.

Cách lập hỗ quẻ:

Lấy hào 2, hào 3, hào 4 của bản quẻ làm hạ quái của hỗ quẻ.
Lấy hào 3, hào 4, hào 5 của bản quẻ làm thượng quái của hỗ quẻ.

Hỗ quẻ rất quan trọng trong Mai Hoa Dịch Số, vì bản quẻ thường cho biết tình trạng bên ngoài, còn hỗ quẻ cho biết cơ chế bên trong. Bản quẻ tốt mà hỗ quẻ xấu thì bên ngoài có vẻ thuận nhưng bên trong có trở ngại. Bản quẻ xấu mà hỗ quẻ tốt thì bên ngoài đang khó nhưng bên trong vẫn có chỗ cứu giải. Cả hai đều xấu thì sự việc có lực cản rõ ràng; cả hai đều tốt thì sự việc có nền tảng thuận lợi.

Trong thực hành, hỗ quẻ thường dùng để xem nguyên nhân bên trong, tâm lý thật của người liên quan, diễn biến trung gian, điều kiện ẩn chưa lộ, cơ hội hoặc nguy cơ nằm bên trong sự việc — tức phần "lõi" của vấn đề.

Hỏi hợp tác, bản quẻ có thể cho biết bề mặt cuộc hợp tác, còn hỗ quẻ cho biết động cơ thật, lợi ích thật, sự tin cậy thật. Hỏi bệnh, bản quẻ có thể cho biết biểu hiện, còn hỗ quẻ cho biết căn nguyên sâu hơn. Hỏi công việc, bản quẻ có thể cho biết tình thế hiện tại, còn hỗ quẻ cho biết cấu trúc nội bộ, nhân sự, quy trình hoặc nguyên nhân trì trệ.

Bước bốn: lập biến quẻ

Biến quẻ là quẻ tạo ra sau khi hào động của bản quẻ biến đổi: hào dương biến thành hào âm, hào âm biến thành hào dương. Quẻ sau khi biến gọi là biến quẻ.

Biến quẻ biểu thị xu hướng phát triển, kết quả về sau, hướng chuyển hóa của sự việc. Nếu bản quẻ là hiện trạng, hỗ quẻ là nội tình, thì biến quẻ là xu thế.

Khi xem biến quẻ cần chú ý:

Biến quẻ tốt hay xấu so với bản quẻ.
Biến quẻ sinh hay khắc thể quẻ.
Biến quẻ hỗ trợ hay phá hoại dụng quẻ.
Tượng của biến quẻ có phù hợp với việc hỏi hay không.
Biến quẻ cho thấy sự việc tiến lên, dừng lại, tan rã, quay đầu, bế tắc hay khai thông.

Không nên hiểu biến quẻ một cách cứng nhắc là "kết quả cuối cùng". Trong nhiều trường hợp, biến quẻ là xu thế nếu sự việc cứ tiếp tục theo đà hiện tại; người hỏi thay đổi hành động thì kết quả có thể được điều chỉnh. Vì vậy, biến quẻ vừa là dấu hiệu kết quả, vừa là lời cảnh báo về xu hướng.

Bước năm: xác định động hào

Động hào là hào phát sinh biến động trong quẻ, là điểm kích hoạt sự việc. Không có động thì sự việc khó chuyển; có động thì có biến. Vì vậy, động hào là nơi cần xem kỹ.

Cách thông thường là lấy tổng số chia cho sáu để định động hào: dư một thì động hào một, dư hai thì động hào hai, cứ thế đến dư năm là động hào năm; chia hết cho sáu thì động hào sáu.

Động hào cho biết sự việc động ở tầng nào; động từ bên trong hay bên ngoài; động ở giai đoạn đầu, giữa hay cuối; ai hoặc yếu tố nào đang tạo ra biến động; và biến động ấy có lợi hay bất lợi cho thể quẻ.

Động hào ở hạ quái thì sự động thường gần với chủ thể, nội bộ, gốc rễ, phần bên trong, giai đoạn đầu. Động hào ở thượng quái thì sự động thường liên quan đến bên ngoài, hoàn cảnh, đối phương, kết quả, phần trên, giai đoạn sau.

Tuy nhiên, không nên dùng quy tắc này một cách máy móc mà phải đặt động hào vào câu hỏi cụ thể. Hỏi nhà cửa thì hạ quái có thể là nền móng, người trong nhà, phần thấp, bên trong. Hỏi công việc thì hạ quái có thể là nội bộ, nhân viên, nền tảng vận hành. Hỏi kiện tụng thì hạ quái có thể là mình, hồ sơ gốc, tình thế ban đầu. Hỏi hôn nhân thì hạ quái có thể là nội tâm, gia đình, nền tảng tình cảm.

Bước sáu: phân định thể quẻ và dụng quẻ

Thể quẻ là chủ thể. Dụng quẻ là sự việc, đối tượng, hoàn cảnh hoặc phía tác động đến chủ thể. Theo cách phân truyền thống của Mai Hoa Dịch Số, sau khi có bản quẻ và động hào, quái không có động hào được lấy làm thể, quái có động hào được lấy làm dụng:

Động hào nằm ở thượng quái thì thượng quái là dụng, hạ quái là thể.
Động hào nằm ở hạ quái thì hạ quái là dụng, thượng quái là thể.

Nói gọn: phần không động là thể, phần có động là dụng. Thể là gốc, dụng là sự ứng. Thể thường đại diện cho người hỏi, bản thân sự vật được hỏi, hoặc chủ thể cần xem. Dụng thường đại diện cho sự việc, đối tượng, tác nhân, hoàn cảnh, kết quả tác động vào chủ thể.

Đây là bước hệ trọng. Phân thể dụng sai thì toàn bộ luận đoán dễ lệch. Đã định thể dụng rồi thì mọi quan hệ sinh khắc về sau đều phải quy về thể quẻ. Các nguyên tắc cơ bản như sau:

Quan hệ	Ý nghĩa	Thường đoán
Dụng sinh thể	Sự việc giúp mình, hoàn cảnh trợ mình, đối tượng có lợi cho mình	Thường là cát
Thể sinh dụng	Mình phải hao sức, hao tiền, hao tâm, phải chủ động đầu tư cho sự việc	Chưa chắc xấu, nhưng có hao tổn
Dụng khắc thể	Sự việc ép mình, đối tượng gây bất lợi, hoàn cảnh khắc chế mình	Thường là hung
Thể khắc dụng	Mình kiểm soát được sự việc, có khả năng chế ngự đối tượng	Thể suy mà khắc dụng vượng thì dễ mệt, khó thành
Thể dụng tỷ hòa	Hai bên cùng khí, dễ hòa hợp	Thuận dòng, ít xung đột

Cần lưu ý rằng thể sinh dụng không nên lúc nào cũng đoán là xấu. Trong cầu tài, thể sinh dụng có thể là phải bỏ vốn; trong học tập, là phải bỏ công sức; trong tình cảm, là mình chủ động cho đi nhiều hơn. Nó chỉ bất lợi khi thể yếu, việc lớn, hao nhiều mà chưa chắc thu được kết quả.

Tương tự, thể khắc dụng không phải lúc nào cũng tốt. Hỏi bệnh, thể khắc dụng có thể là thân thể còn khả năng chế bệnh; nhưng nếu thể suy, dụng vượng, thì sự khắc này là có ý chống lại mà lực không đủ. Hỏi hợp tác, thể khắc dụng có thể là mình áp chế được đối phương, nhưng cũng có thể gây mâu thuẫn.