Hà Đồ và Lạc Thư — nền tảng số của thuật số phương Đông — Nghiên cứu · Đào tạo

Hai đồ hình số đứng sau gần như mọi môn cổ học: Hà Đồ chủ thể và tương sinh, Lạc Thư chủ dụng và cửu cung. Giải thích cấu tạo, khác biệt và chỗ chúng xuất hiện trong thực hành.

Học Kinh Dịch, Kỳ Môn, Phong Thủy hay Lịch pháp một thời gian, thế nào cũng gặp lại hai cái tên: Hà Đồ và Lạc Thư. Đây không phải hai môn riêng, mà là hai đồ hình số nằm dưới đáy gần như mọi môn thuật số phương Đông.

Nắm được hai đồ hình này thì nhiều quy tắc rời rạc ở các môn khác bỗng nối lại thành một mối.

Hà Đồ

Theo truyền thuyết, Hà Đồ hiện trên lưng Long Mã ở sông Hoàng Hà, được Phục Hy nhận lấy mà vạch ra bát quái. Đồ hình gồm mười số, từ 1 đến 10, xếp theo bốn phương và trung ương.

Cách xếp gắn liền với ngũ hành và phương vị:

1 và 6 ở phương Bắc, thuộc Thủy
2 và 7 ở phương Nam, thuộc Hỏa
3 và 8 ở phương Đông, thuộc Mộc
4 và 9 ở phương Tây, thuộc Kim
5 và 10 ở trung ương, thuộc Thổ

Mỗi cặp gồm một sinh số và một thành số. Năm số đầu (1 đến 5) là sinh số — khí mới sinh; năm số sau (6 đến 10) là thành số — khí đã thành hình. Quy luật rất gọn: sinh số cộng 5 thì ra thành số của cùng hành.

Điểm cốt lõi của Hà Đồ là các hành xếp theo chiều tương sinh, vòng quanh thuận chiều: Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim lại sinh Thủy. Vì vậy cổ nhân xem Hà Đồ là hình của thể — trạng thái quân bình, tĩnh tại, chưa động.

Lạc Thư

Lạc Thư tương truyền hiện trên lưng Thần Quy ở sông Lạc, được Đại Vũ nhận lấy khi trị thủy. Khác Hà Đồ ở chỗ đồ hình này chỉ có chín số, từ 1 đến 9, xếp vào chín ô vuông.

Bố cục ba hàng như sau:

Hàng trên: 4 – 9 – 2
Hàng giữa: 3 – 5 – 7
Hàng dưới: 8 – 1 – 6

Cổ nhân tóm bằng khẩu quyết: đội chín đạp một, ba bên trái bảy bên phải, hai và bốn là hai vai, sáu và tám là hai chân, năm ở chính giữa.

Đặc tính nổi bật: cộng theo hàng ngang, hàng dọc hay hai đường chéo đều được 15. Đây chính là ma phương bậc ba, và cũng là lý do Lạc Thư có sức sống lâu bền đến vậy trong thuật số — nó là một cấu trúc cân bằng tuyệt đối.

Số lẻ là số dương, số chẵn là số âm. Trong đồ hình cổ, số dương vẽ chấm trắng, số âm vẽ chấm đen; bốn số lẻ 1, 3, 7, 9 nằm ở bốn phương chính, bốn số chẵn 2, 4, 6, 8 nằm ở bốn góc.

Nếu Hà Đồ là thể thì Lạc Thư là dụng: động, biến hóa, và các hành xếp theo chiều tương khắc thay vì tương sinh.

Hai đồ hình, hai vai trò

Cách phân biệt gọn nhất:

Hà Đồ — mười số, chủ thể, tĩnh, tương sinh, thiên về bản chất và quan hệ gốc giữa các hành.
Lạc Thư — chín số, chủ dụng, động, tương khắc, thiên về vận hành và phân bố theo không gian.

Truyền thống thường gắn Hà Đồ với Tiên thiên bát quái của Phục Hy, và Lạc Thư với Hậu thiên bát quái của Văn Vương. Cần nói thêm rằng đây là cách gắn phổ biến chứ không phải duy nhất — giữa các phái vẫn có bàn luận, nên khi đọc tài liệu thấy khác nhau thì đừng vội cho là sai.

Vì sao Lạc Thư quan trọng với người thực hành

Với người học thuật số, Lạc Thư có mặt dày đặc hơn Hà Đồ, vì chín ô của nó chính là cửu cung — khung không gian mà rất nhiều môn dùng chung:

Kỳ Môn Độn Giáp an cửu tinh, bát môn, bát thần lên đúng chín cung này.
Huyền Không phi tinh trong Phong Thủy cho sao bay theo đúng thứ tự bước của Lạc Thư.
Lịch vạn sự dùng cửu cung để tính sao năm, sao tháng.

Các công cụ của Học quán đều dựng cửu cung theo đúng bố cục Lạc Thư nói trên, nên khi bạn mở bàn Kỳ Môn hay tinh bàn phong thủy, vị trí các cung sẽ khớp với đồ hình trong bài này.

Thứ tự bước của phi tinh cũng không phải ngẫu nhiên: từ cung 1 đi 8, 3, 4, 9, 2, 7, 6 rồi quay lại — chính là đường đi trên ma phương Lạc Thư. Hiểu điều này thì phần "phi tinh" trong Phong Thủy thôi còn là thao tác học thuộc.

Học đến đâu là đủ

Với người mới, không cần thuộc hết các tầng nghĩa. Đủ dùng là:

Thuộc bố cục chín ô của Lạc Thư, vì bạn sẽ gặp lại nó ở mọi môn.
Nhớ cặp số ngũ hành của Hà Đồ (1-6 Thủy, 2-7 Hỏa, 3-8 Mộc, 4-9 Kim, 5-10 Thổ), vì nó giải thích nhiều quy tắc trong Phong Thủy và chọn ngày.
Hiểu thể và dụng: vì sao có hai đồ hình chứ không phải một.

Phần nghĩa lý sâu hơn nên để lại, học dần theo từng môn cụ thể.

Đọc tiếp

Bài do Học quán Sơn Chu biên soạn.

Đăng ký tư vấn ← Về Nghiên cứu

Hà Đồ và Lạc Thư — nền tảng số của thuật số phương Đông