Hai mươi tám chòm sao trên tờ lịch vạn sự đến từ đâu, và người làm lịch triều Lê, triều Nguyễn ghi chúng ra sao — đọc lại nghiên cứu của Nguyễn Công Việt, kèm đối chiếu của Học quán.
Mở tờ lịch vạn sự hôm nay, bên cạnh can chi, trực, giờ hoàng đạo, thế nào cũng có một dòng nhỏ: sao Tất, sao Dực, sao Giác… Đó là Nhị thập bát tú — hai mươi tám chòm sao mà người làm lịch xưa dùng để đánh dấu từng ngày. Ít ai để ý dòng chữ ấy đã nằm trên lịch của người Việt từ mấy trăm năm nay, và nó đến từ một hệ quan sát bầu trời rất cổ.
Bài này giới thiệu lại một nghiên cứu ngắn mà chắc tay về chủ đề đó: "Sơ lược về Nhị thập bát tú trong tài liệu lịch pháp Hán Nôm" của nhà nghiên cứu Nguyễn Công Việt (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), đăng trên Tạp chí Hán Nôm, số 1 (80), năm 2007. Phần dưới đây là lời của Học quán Sơn Chu: chúng tôi tóm lược các ý chính của tác giả, rồi đem hai ví dụ trong bài ra đối chiếu bằng công cụ lịch của Học quán. Ai muốn đọc trọn vẹn xin tìm bản gốc ở cuối bài.
Hai mươi tám cột mốc trên nền trời
Theo tác giả, 28 tú là những chòm sao lớn nằm dọc con đường mà Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh đi qua trên bầu trời. Người xưa không có kính thiên văn, nhưng có một cách rất thực tế: chọn những chòm sao dễ nhận ra làm cột mốc, rồi nhìn xem Mặt Trăng, Mặt Trời đang "trọ" ở chòm nào. Hai mươi tám chòm sao chia vòng trời ra hai mươi tám chặng, gần đúng với số ngày Mặt Trăng đi hết một vòng. Chữ "tú" nghĩa là chỗ trọ, cũng vì vậy.
Tác giả cho biết các chòm sao này được người Trung Hoa định danh từ khá sớm, rõ nét vào khoảng thời Xuân Thu – Chiến Quốc, và từ đó trở thành một bộ khung để quan sát thiên văn, phân mùa, tính tiết khí.
Bốn phương, mỗi phương bảy chòm
Hai mươi tám tú chia đều cho bốn phương trời, mỗi phương gắn với một linh vật:
- Phương Đông — Thanh Long: Giác, Cang, Đê, Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ.
- Phương Bắc — Huyền Vũ: Đẩu, Ngưu, Nữ, Hư, Nguy, Thất, Bích.
- Phương Tây — Bạch Hổ: Khuê, Lâu, Vị, Mão, Tất, Chủy, Sâm.
- Phương Nam — Chu Tước: Tỉnh, Quỷ, Liễu, Tinh, Trương, Dực, Chẩn.
Về sau, mỗi tú còn được ghép thêm tên một trong bảy diệu (Nhật, Nguyệt, Hỏa, Thủy, Mộc, Kim, Thổ) và một con vật, thành những cái tên ba chữ quen thuộc trong sách chọn ngày: Giác Mộc Giao, Cang Kim Long, Phòng Nhật Thố… Cái tên dài ấy vừa là ký hiệu thiên văn, vừa mang thêm lớp nghĩa ngũ hành mà các nhà trạch cát dùng để luận tốt xấu.
Trên tờ lịch, 28 tú chạy liên tục, không ngắt theo tháng
Điểm chúng tôi thấy giá trị nhất trong bài là phần tác giả đi thẳng vào các bản lịch Hán Nôm còn lưu giữ để xem 28 tú được ghi như thế nào.
Ở Bách trúng kinh — bản lịch có phần in từ năm Giáp Tý (1624) — mỗi tháng chỉ in tên tú của ngày mùng một; những ngày sau người dùng tự đếm tiếp theo thứ tự Giác, Cang, Đê… Tác giả nêu ví dụ: tháng Giêng năm Giáp Tý (1624), mùng một là ngày Bính Thìn, ứng với sao Tất. Ở Đại Nam hiệp kỷ lịch — lịch chính thức do Khâm thiên giám nhà Nguyễn làm hằng năm — tác giả dẫn tờ lịch năm Thành Thái thứ 13 (Tân Sửu, 1901): mùng một tháng Giêng là ngày Mậu Thìn, ứng với sao Dực.
Cả hai ví dụ cho thấy một điều: vòng 28 tú chạy đều đặn qua từng ngày, sang tháng mới không bắt đầu lại từ đầu. Vì tháng âm chỉ có 29 hoặc 30 ngày, còn vòng tú có 28 ngày, nên ngày 29 của tháng lại quay về đúng sao của ngày mùng một.
Học quán đối chiếu. Chúng tôi đem hai mốc trên tính lại bằng chính bộ lịch đang chạy trên sonchu.vn:
- Mùng 1 tháng Giêng năm Tân Sửu là ngày 19/02/1901 dương lịch, ngày Mậu Thìn, sao Dực; ngày 29 cùng tháng là Bính Thân, lại đúng sao Dực.
- Mùng 1 tháng Giêng năm Giáp Tý là ngày 19/02/1624 dương lịch, ngày Bính Thìn, sao Tất; ngày 29 cùng tháng là Giáp Thân, lại đúng sao Tất.
Khớp cả hai, từng ngày một. Nghĩa là cách đánh số tú mà Lịch vạn sự của Học quán đang dùng trùng với cách các nhà làm lịch triều Lê, triều Nguyễn đã ghi trên giấy cách nay hàng trăm năm.
Từ quan sát bầu trời đến việc chọn ngày
Tác giả cũng điểm lại con đường đưa 28 tú vào việc trạch cát. Sách chọn ngày đời Thanh được hệ thống hoá trong bộ Hiệp kỷ biện phương thư, do vua Càn Long giao cho nhóm nhà thiên văn đứng đầu là Mai Cốc Thành biên soạn. Ở nước ta, triều Nguyễn có Khâm thiên giám lo việc làm và ban lịch, còn trong dân gian lưu hành các sách như Ngọc hạp thông thư. Mỗi tú được xếp là cát hay hung và ứng với những việc nên, kiêng: cưới hỏi, làm nhà, an táng, xuất hành…
Ngoài tờ lịch, tên 28 tú còn đi vào nhiều tầng văn hoá. Tác giả nhắc đến Tao Đàn mà vua Lê Thánh Tông lập ra, gắn 28 cây bút xuất sắc với 28 vì sao; đến các đạo bùa có vòng tên tú bao quanh; đến cả một bức tranh khắc gỗ của người Tày thế kỷ XVII–XVIII ghi tên các chòm sao lên hình người. Có thể nói 28 tú vừa là một bộ toạ độ thiên văn, vừa là một phần của đời sống tín ngưỡng.
28 tú trong Lịch vạn sự của Học quán
Trên Lịch vạn sự, mỗi ngày đều ghi sao trong 28 tú kèm lời giải về việc nên, việc kiêng. Sao tú là một trong những hệ mà Học quán cùng xét khi kết luận một ngày tốt hay xấu cho từng việc — bên cạnh thần sát của Ngọc Hạp, Hiệp Kỷ, mười hai trực và Đổng Công — chứ không đứng một mình quyết định. Một sao tú tốt không cứu được ngày phạm đại kỵ, và một sao tú xấu cũng không đủ để bỏ hẳn một ngày nhiều cát tinh.
Đọc nghiên cứu của Nguyễn Công Việt, điều đáng nhớ nhất có lẽ là: dòng chữ nhỏ "sao Dực", "sao Tất" trên lịch không phải thứ bịa ra để bói toán, mà là dấu vết của hàng nghìn năm người xưa ngẩng lên nhìn trời rồi ghi chép cẩn thận xuống giấy.
Nguồn
Bài viết dựa trên nghiên cứu: Nguyễn Công Việt, Sơ lược về Nhị thập bát tú trong tài liệu lịch pháp Hán Nôm, Tạp chí Hán Nôm, số 1 (80), 2007, tr. 32–39 (Viện Nghiên cứu Hán Nôm). Bản đọc trực tuyến: nghiencuulichsu.com. Các ý trong bài thuộc về tác giả; phần diễn giải và đối chiếu là của Học quán Sơn Chu.
