LỄ CÚNG ÔNG CÔNG ÔNG TÁO 

Lễ cúng Ông Công Ông Táo trong văn hóa Việt có nguồn gốc từ tín ngưỡng thờ Táo Thần (灶神 / Táo Quân 灶君) vốn phổ biến trong không gian văn hóa Á Đông. Theo thư tịch cổ Trung Hoa như Lễ Ký (禮記), Táo Thần được xem là vị thần coi sóc bếp núc và giám sát hành vi của con người. Tuy nhiên, khi du nhập vào Việt Nam, tín ngưỡng này được bản địa hoá thành mô hình “tam vị Táo Quân” (hai ông, một bà). Phan Kế Bính ghi chép rõ điều này trong Việt Nam Phong Tục (1915), cho rằng dân gian Việt quan niệm ba vị Táo Quân là ba linh thần cai quản việc bếp núc và phúc họa của gia đình. 

Trong dân gian, ngày 23 tháng Chạp được xem là thời điểm Táo Quân “thượng thiên” để báo cáo mọi việc trong năm. Phan Kế Bính cũng xác nhận phong tục này phổ biến ở cả Bắc – Trung – Nam, với lễ vật có cá chép – hình tượng gắn với tích “cá chép hóa rồng”, vốn không thấy nhấn mạnh trong thư tịch Trung Hoa nhưng rất đặc trưng trong tín ngưỡng Việt. Đào Duy Anh trong Việt Nam Văn Hóa Sử Cương nhận định rằng đây là sự tiếp nhận tín ngưỡng Táo Thần của Trung Hoa nhưng được cải biến theo tâm thức nông nghiệp và hệ biểu tượng riêng của người Việt. 

Ý nghĩa nghi lễ: 

• Tri ân – hồi hướng: Lễ cúng là một dạng “báo lễ”, thể hiện sự biết ơn đối với thần linh hộ gia, tương tự ghi chép trong Lễ Ký về việc cúng Táo Thần cuối năm. 
• Tường trình – thừa tấu: Quan niệm Táo Quân về trời báo cáo Ngọc Hoàng có ghi trong Phong Tục Thông và được Việt hóa qua hình thức lễ 23 Chạp. 

• Khai mở chu kỳ Tết: Nghi lễ đánh dấu khởi điểm cho chuỗi chuẩn bị Tết. Đây là đặc điểm nổi bật mà Phan Kế Bính mô tả khi cho rằng lễ tiễn Táo Quân “mở đầu việc sửa soạn năm mới”. 
• Tiếp biến văn hóa: Việt Nam giữ khung khái niệm Táo Thần của Trung Hoa, nhưng cấu trúc nghi lễ – lễ vật – biểu tượng lại phát triển theo hướng bản địa hóa. 

Hướng dẫn nghi lễ 

Lễ vật: 

– Ba bộ mũ áo Táo Quân (2 ông, 1 bà) như mô tả trong Việt Nam Phong Tục. 

– Cá chép giấy hoặc cá chép sống để phóng sinh. 

– Hương, hoa, đèn nến, ngũ quả, vàng mã; có thể có mâm cỗ mặn. 

– Miền Trung: thường thêm ngựa giấy có yên cương (Phan Kế Bính cũng ghi nhận tục này). 

Thời gian: 

– Cúng trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp; có thể cúng từ chiều/tối 22 nếu bận. 

Nghi lễ: 

– Bày lễ trang trọng trên bàn thờ gia tiên hoặc bàn thờ Táo Quân. 

– Thắp hương, đọc văn khấn tiễn Táo Quân. 

– Phóng sinh cá chép tại nguồn nước sạch. 

Lưu ý: Nghi lễ đề cao sự thành tâm; lễ vật tùy điều kiện. 

Lễ cúng Ông Công Ông Táo là sự giao thoa giữa tín ngưỡng Táo Thần Đông Á và quá trình bản địa hóa tại Việt Nam. Như Phan Kế Bính, Đào Duy Anh và nhiều công trình dân tục học chỉ ra, nghi lễ này không chỉ giữ vai trò tâm linh mà còn đánh dấu thời điểm mở đầu cho chu kỳ Tết, phản ánh mối liên kết giữa gia đạo, thời tiết, và hệ giá trị văn hóa lâu đời của người Việt. 

VĂN KHẤN TẾT ÔNG CÔNG ÔNG TÁO 

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần) 

Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương. 

Con kính lạy ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân 

Tín chủ chúng con là :…………….( đọc tên chủ nhà và các thành viên) 

Ngụ tại:…………………………( đọc địa chỉ nơi sinh sống) 

Hôm nay là ngày 23 tháng Chạp năm Ất Tị, tín chủ chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa phẩm vật, xiêm hài áo mũ, cùng…… ( các lễ mặn, tiền vàng khác..vv), kính dâng tôn thần. Thắp nén tâm hương, tín chủ chúng con thành tâm kính bái. 

Chúng con kính mời ngài Đông Trù Tư Mệnh Táo Phủ Thần Quân hiển linh trước án hưởng thụ lễ vật. 

Cúi xin tôn thần gia ân xá tội cho mọi lỗi lầm trong năm qua gia chủ chúng con sai phạm. Xin tôn thần ban phước lộc, phù hộ toàn gia chúng con, trai gái, già trẻ sức khỏe dồi dào, an khang thịnh vượng, vạn sự tốt lành. 

Chúng con lễ bạc tâm thành, kính lễ cầu xin, mong tôn thần phù hộ độ trì. 

Nam mô A Di Đà Phật (3 lần)